Bitki Çoğaltma Yöntemleri

Bitki Çoğaltma Yöntemleri Nelerdir?

Bitki çoğaltma, mevcut bir bitkiden yeni bitki elde etmektir ve iki ana gruba ayrılır: eşeyli (tohumla) ve eşeysiz (vejetatif) çoğaltma. NC State Extension'ın Extension Gardener Handbook'u bu ayrımı temel alır: tohumda iki ebeveynin genleri birleştiği için yavru ebeveynlerden farklı olabilir; çelik, bölme ve katlamada ise ana bitkinin kopyası elde edilir.

Evde işimize yarayan beş yöntem şunlardır:

• Çelik: gövde, yaprak ya da kökten kesilen parçanın köklendirilmesi. Suda köklendirme bunun bir alt uygulamasıdır.
• Bölme: kümelenen bir bitkinin kökleriyle birlikte parçalara ayrılması.
• Yavru ayırma: ana bitkinin dibinde ya da sapında oluşan küçük bitkiciklerin ayrılması.
• Katlama (daldırma): bir dalın ana bitkiye bağlıyken köklendirilmesi.
• Tohum: en yavaş, en az öngörülebilir ama bazı bitkiler için tek yol.

Aşılama ve doku kültürü (mikroçoğaltım) de vardır; ancak ikisi de özel donanım ve beceri ister, bu yüzden bu rehberin odağı dışında kaldı.

Hangi Bitkiye Hangi Çoğaltma Yöntemi Uyar?

Bitki çoğaltma yöntemi, bitkinin büyüme biçimine göre seçilir: boğumlu sürgünlerde çelik, kümelenen köklerde bölme, dipte yavru verenlerde ayırma. Aşağıdaki tablo, evde en sık karşılaşılan bitkileri RHS ve NC State Extension'daki örneklere göre eşleştirir.

Bu tablo bir başlangıç noktasıdır; çeşit, bitki sağlığı, mevsim ve ev koşulları sonucu değiştirir. Emin olamadığınız bitkide kesmeden önce türün çoğaltma talimatını kontrol edin.

Çelikle Bitki Çoğaltma Nasıl Yapılır?

Çelikle çoğaltma, bitkinin gövde, yaprak ya da kök parçasının kesilip köklendirilmesidir ve ev bitkilerinde en yaygın yöntemdir. RHS'ye göre çelik, ana bitkinin kopyasını verir; bu yüzden isimli çeşitleri çoğaltmanın en güvenilir yollarından biridir.

Gövde ve uç çeliği

Uç çeliği, sürgünün genç ucundan alınan ve en az bir boğum içeren parçadır. RHS, yumuşak uç çeliklerinin ilkbahar ile yaz başında (Nisan–Haziran), tomurcuksuz ve genç sürgünlerden alındığında en yüksek köklenme potansiyelini gösterdiğini belirtir. Yarı odunsu çelikler ise yaz ortasından sonbahar ortasına kadar (Temmuz–Eylül) o yılın sağlıklı sürgünlerinden alınır. Odunsu çelik ise dinlenme döneminde alınır.

1. Sağlıklı, çiçeksiz bir sürgün seçin.RHS çiçek tomurcuğu taşımayan sürgünlerin daha kolay köklendiğini bildirir.
2. Temiz bir makasla boğumun hemen altından kesin.RHS, boğum bölgesinde kök oluşumunu uyaran hormonların yoğunlaştığını belirtir.
3. Alt yaprakları alın.Ortama gömülecek kısımda yaprak kalmasın; üstte birkaç yaprak yeter.
4. Geçirgen bir ortama dikin.Torf, perlit veya iyi süzen çoğaltma toprağı kullanılır; ortam nemli olmalı ama su tutmamalı.
5. Etiketleyin.Tür adı ve tarih yazın; başarısızlığı sonradan çözümlemek kolaylaşır.

Boğumlu bitkilerde tek boğum çeliği

Monstera, pathos ve benzeri sarılıcı ya da boğumlu bitkilerde her boğum bir çelik olabilir. NC State Extension bu tür çeliği "yaprak-tomurcuk çeliği" olarak tanımlar: yaprak, sap ve koltuğunda tomurcuk bulunan kısa bir gövde parçasından oluşur. Boğum olmayan bir yaprak, yeni sürgün oluşturamaz; bu yüzden Monstera yaprağını tek başına suya koymak kök verse bile bitki üretmez.

Kamış çeliği

Kamış çeliği, dipten açılmış ya da boylanmış kalın gövdeli salon bitkilerinde uygulanır. NC State Extension, mısır bitkisi, Dieffenbachia ve Aglaonema gibi türlerde yapraksız, 2–3 inç (yaklaşık 5–7,5 cm) uzunluğunda, bir iki boğum taşıyan gövde parçalarının yatay ya da yarısı gömülü dikey konumda köklendirilebileceğini belirtir. Tomurcuk yukarı bakmalıdır.

Yaprak çeliği

Yaprak çeliği, yalnızca belirli bitkilerde çalışan bir yöntemdir. RHS bütün yaprak çeliği için Afrika menekşesi, Sinningia ve Peperomia'yı, etli yapraklı türlerde ise Kalanchoe, Echeveria ve Crassula'yı örnek verir. İlkbahar ile yaz başı en uygun dönemdir.

• Afrika menekşesi: yaprak sapıyla birlikte alınır; sapın alt ucu geçirgen çoğaltma ortamına yerleştirilir.
• Sanseverya: uzun yapraklar yaklaşık 5 cm'lik parçalara kesilir ve alt kenar aşağıda kalacak şekilde dikilir. Parçaların hangi ucunun alt olduğunu karıştırmamak için kesmeden önce yaprağın tabanına bir işaret koyun.
• Sukulentler: RHS, kesilen yaprağın bir iki gün kurumaya (kallus oluşturmaya) bırakılmasını, sonra kaktüs toprağı ve ince çakıl karışımına, üzeri kapatılmadan yerleştirilmesini ve ortamın yalnızca hafif nemli tutulmasını önerir. Ortam fazla ıslaksa çelik çürür.

Sukulent bakımının tamamı için sukulent rehberimizdeki çoğaltma bölümüne göz atabilirsiniz.

Suda Köklendirme Nasıl Yapılır, Her Bitkide İşe Yarar mı?

Suda köklendirme, çeliğin köklenme ortamı olarak toprak yerine temiz suyun kullanıldığı bir çelik uygulamasıdır; boğumlu, sarılıcı salon bitkilerinde işe yarar, etli ve sukulent bitkilerde ise çürüme riski yüzünden önerilmez. Bu yöntemi RHS ve NC State Extension ayrı bir başlık olarak ele almıyor; aşağıdaki öneriler çiçekçilik pratiğimizden ve kaynaklardaki çürüme uyarılarından derlenmiştir.

• Uygun adaylar: pathos gibi boğumlu sarılıcılar ve yumuşak gövdeli uç çelikleri. Suya yalnızca boğumun bulunduğu kısmı batırın; yapraklar suyun dışında kalsın.
• Temiz kap, temiz su: bulanan ya da kokan suyu değiştirin. Kirli su çürümeyi artırır.
• Işık: dolaylı, parlak ışık. Doğrudan güneş cam kapta suyu ısıtır ve çeliği yorar.
• Toprağa geçiş: kökler oluştuktan sonra çeliği toprağa alın ve ilk günlerde ortamı nemli tutun; su köklerinin toprağa uyum sağlaması zaman alabilir.

Bambu gibi suda yetiştirilen bitkilerin kendine özgü bakımı için bambu bakımı ve çoğaltılması yazımıza bakabilirsiniz.

Bölme ile Bitki Çoğaltma Nasıl Yapılır?

Bölme, bir bitkinin kökleriyle birlikte birkaç bağımsız parçaya ayrılmasıdır; NC State Extension bölme ve ayırmayı birçok bitki için en kolay ve en hızlı çoğaltma yolu olarak tanımlar. RHS her bölümün en az bir sürgün ve kendi kök sistemini taşıması gerektiğini, işlemin bitkinin tercihine göre ilkbahar ya da sonbaharda yapılabileceğini belirtir.

Salon bitkilerinde bölmeye uygun örnekler NC State'in listesinde şunlardır: eğrelti otları, sanseverya, dua çiçeği türleri ve Afrika menekşesi.

1. Bitkiyi saksıdan çıkarın.Kökleri incelemek için eski toprağı nazikçe silkeleyin.
2. Doğal ayrım çizgilerini bulun.Kümeler arasındaki bağlantıyı elle ya da temiz bir bıçakla açın; kökleri gereksiz yere parçalamayın.
3. Her parçada sürgün ve kök bırakın.Köksüz ya da sürgünsüz parça yeni bitki vermez.
4. Hemen saksılayın.Kökler havada kuruyabilir; parçaları taze toprağa alın ve hafifçe sulayın.

Dua çiçeğinin bakımı ve bölme ayrıntıları için dua çiçeği bakım yazımıza bakabilirsiniz.

Yavru (Sürgün) Ayırarak Bitki Nasıl Çoğaltılır?

Yavru ayırma, ana bitkinin dibinde ya da yaprak koltuğunda oluşan küçük bitkiciklerin ayrılıp ayrı saksıya alınmasıdır. NC State Extension'a göre rozet yapılı bitkiler dipte ya da yaprak koltuğunda yan sürgün (offset) verir; bu sürgünler kendi kökleri oluştuktan sonra ana bitkiden ayrılır.

• Yavru veren bitkiler: Haworthia, bromeliyadlar (guzmanya gibi) ve birçok kaktüs. Kurdele çiçeği gibi stolon veren türlerde bitkicikler sapın ucunda oluşur ve ana bitkiye bağlıyken köklendirilebilir.
• Köksüz yavru: NC State, bazı türlerde köksüz yavruların da köklendirme ortamına konabildiğini belirtir; bazı yavrular kesilerek, bazıları ise elle kaldırılarak ayrılır.
• Soğanlılar: RHS, birçok soğanın taban plakasında yavru soğan (offset) ürettiğini, bunların ayrılıp saksılanarak sevdiğiniz soğanı çoğaltabileceğinizi söyler. Soğanın yaprak ya da gövdesinden alınan çelik ise başarısız olur; çünkü büyüme noktası soğanın içindedir.

Yavru verme hızı bitkiden bitkiye çok değişir; yavru çıkmayan bir bitkiyi zorlamayın.

Katlama (Daldırma) Nedir, Hangi Bitkilerde Kullanılır?

Katlama, bir dalın ana bitkiden ayrılmadan köklendirilmesidir; RHS'ye göre çelikle kolay köklenmeyen manolya, fındık, Cotinus ve çiçekli kızılcık türlerinde etkili bir alternatiftir. Çelik kendi başına hayatta kalmak zorundayken, katlanan dal köklenirken ana bitkiden beslenmeye devam eder.

Basit katlama

RHS'nin tarifi şöyledir: Dışta, yere kadar eğilebilen genç, esnek bir sürgün seçin. Uçtan yaklaşık 30 cm geride, bir tomurcuğun üzerinden 2,5–5 cm'lik bir kesik yapın; kesik yüzeye isterseniz kök hormonu sürün. Toprakta 10–15 cm derinliğinde bir hendek açın, yaralı bölümü tel kancayla hendeğe sabitleyin, sürgünün ucunu bir çubukla yukarı bakacak şekilde bağlayın ve hendeği toprakla kapatın. Kökler yaklaşık 12 ay içinde gelişir; sağlam kök oluşunca katlanan dal ana bitkiden ayrılır.

Hava katlaması

Hava katlaması, yere eğilemeyen dalların gövde üzerinde köklendirilmesidir. RHS yöntemi Ficus ve Philodendron gibi bitkiler için de uygun bulur. NC State'in mısır bitkisi (Dracaena fragrans 'Massangeana') örneğinde gövde, uçtan yaklaşık bir ayak (30 cm) geriden, üçte biri kadar yukarı doğru kesilir; kesik kürdanla açık tutulur, nemli sphagnum yosunuyla sarılır, üstü plastik ya da alüminyum folyoyla kapatılır. Yosun köklerle dolunca gövde yosunun altından kesilir. Kök hormonu her zaman gerekmez.

Katlama yalnızca az sayıda yeni bitki verir ve sabır ister; bu yüzden kıymetli ve çelikle köklenmeyen bitkiler için ayırın.

Tohumla Bitki Çoğaltma: Ne Zaman Mantıklı?

Tohumla çoğaltma, iki ebeveynin genetik malzemesini birleştirdiği için yavruların ana bitkiden farklı olabildiği tek yöntemdir. RHS, birçok bitkinin tohumdan ana bitkinin özelliklerini taşımadığını (“come true” olmadığını) belirtir; isimli çeşitleri aynı haliyle çoğaltmak için çelik gibi vejetatif yöntemleri önerir.

Tohum yine de bazı bitkiler için tek yoldur; NC State, tohumla çoğaltmanın daha hızlı ve ekonomik olabildiğini, yeni çeşitler doğurabildiğini ve virüs gibi bazı hastalıkların aktarımını önlediğini belirtir. Başarı için iki kural öne çıkar:

• Nem sürekli olmalı.NC State, çimlenmenin ilk adımının su emilimi olduğunu ve çimlenme başladıktan sonra kuruma döneminin embriyoyu öldürebileceğini belirtir. Ekim kabını şeffaf bir poşet ya da camla örtmek nemi korur; ilk fideler görününce örtü kaldırılır.
• Tür gereksinimini okuyun.RHS, ağaç ve çalı tohumlarının çoğu kez soğuk dönem gibi özel çimlenme koşulları istediğini hatırlatır.

Ekim zamanını paket üzerindeki talimattan öğrenin; NC State, tohumu çok erken ekip fideyi kötü koşulda bekletmenin boylu, zayıf bitkilere yol açtığı uyarısını yapar.

Hangi Yöntem Hangi Mevsimde Uygulanır?

Çoğaltma zamanlaması yönteme göre değişir: RHS'ye göre yumuşak uç çelikleri Nisan–Haziran, yarı odunsu çelikler Temmuz–Eylül, yaprak çelikleri ilkbahar ile yaz başında, katlama ve bölme ise ilkbahar ya da sonbaharda yapılır. RHS İngiltere iklimine göre yazdığı için bu aylar Türkiye'de bölgeye göre kayabilir.

Salon bitkileri ısıtılmış evde yaşadığı için mevsim etkisi bahçe bitkilerine göre daha yumuşaktır; yine de bitkinin aktif büyüme döneminde (RHS'ye göre kabaca ilkbahardan sonbahara) yapılan çoğaltma daha az risk taşır.

Çoğaltmada Başarıyı Artıran Ortak Kurallar ve Sık Yapılan Hatalar

Hangi yöntemi seçerseniz seçin, başarıyı belirleyen dört şey vardır: sağlıklı ana bitki, temiz alet, uygun ortam ve doğru zaman. RHS çoğaltma sırasında temiz alet ve yüzey kullanmayı ve materyali sağlıklı bitkiden toplamayı özellikle vurgular.

1. Sağlıklı ana bitki seçin.Hastalık, zararlı ya da su stresi belirtisi gösteren bitkiden alınan materyal sorunu yeni bitkiye taşıyabilir. RHS hasarlı, hastalıklı ya da zararlı bulaşmış materyali kullanmamanızı söyler.
2. Aleti temizleyin.Makas ya da bıçak her bitkiden önce temiz olsun; kirli alet çürüme etkenlerini taşır.
3. Ortamı nemli tutun, ıslatmayın.RHS yaprak çeliklerinde ortam fazla ıslaksa çürüme görüleceğini belirtir. Geçirgen karışım kullanın ve kabın tabanında drenaj olsun.
4. Doğrudan güneşten kaçının.Yeni kesilmiş bitki parçasının suyu hızla kaybetmemesi gerekir; parlak ama dolaylı ışık yeterlidir.
5. Etiketleyin ve not alın.Tür, tarih ve yöntemi yazın; birden fazla deneme yaptığınızda neyin işe yaradığını görürsünüz.

Sık yapılan üç hata

• Yöntemi bitkiye değil alışkanlığa göre seçmek. Yaprağı suya koymak her bitkide çalışmaz; Monstera yaprağı bunun en sık görülen örneğidir.
• Çok erken yer değiştirmek. Köklenmemiş çeliği sık sık söküp kontrol etmek hassas kökleri koparır; köklenme belirtisi olarak yeni büyümeyi bekleyin.
• Çoğaltmanın klon olduğunu varsaymak. Çelik, bölme ve katlama ana bitkinin kopyasını verir; ancak tohumdan çoğalan yavru farklı olabilir.

Bitkiye Özel Çoğaltma Rehberleri

Tür bazlı ayrıntı için ilgili bitkinin kendi rehberine bakın; bu yazıdaki yöntemler genel çerçevedir, aşağıdaki yazılar ise her bitkinin özel koşullarını anlatır.

• Sukulent nasıl çoğaltılır?
• Yuka çiçeği nasıl çoğaltılır?
• Para çiçeği nasıl çoğaltılır?
• Gardenya çiçeği nasıl çoğaltılır?
• Dua çiçeği nasıl çoğaltılır?
• Çarkıfelek nasıl budanır ve çoğaltılır?
• Bambu nasıl çoğaltılır?

Çoğaltma denemeleriniz için uygun bir ortam hazırlamak isterseniz evde mini sera nasıl yapılır yazımız ve bonsai bakımı ve çoğaltması rehberimiz işinize yarar. Hangi bitkiyle başlayacağınızı bilmiyorsanız bakımı en kolay saksı bitkilerine göz atın.

Çoğaltmaya Başlamak İçin Hazır Bitkiler

Köklü, sağlıklı bir bitkiyle başlamak çoğaltmayı kolaylaştırır; çünkü RHS sağlıklı ana bitkiden materyal almayı öne çıkarır. Aşağıdaki saksı bitkileri bu yazıdaki yöntemlerle çoğaltılabilen türler arasındadır. Güncel stok ve fiyat bilgisi ürün sayfalarında yer alır.

• Monstera - Deve TabanıBoğumlu gövde çeliği · İncele
• Kumlu Beton Saksıda PathosTek boğum çeliği · İncele
• Saksıda Örgü SanseveryaBölme ve yaprak çeliği · İncele
• Mini 4'lü Sukulent BahçesiYaprak çeliği ve yavru · İncele
• MarantaBölme · İncele
• 3'lü Yucca BitkisiKamış çeliği · İncele

İlgili kategoriler

• Saksı ÇiçekleriKategoriyi incele →
• Ev BitkileriKategoriyi incele →
• KaktüsKategoriyi incele →