Bonsai Bakımı Nasıl Yapılır?

Bonsai Nedir, Hangi Ağaç Bonsai Olur?

Bonsai, belirli bir ağaç türü değil; ağaç ve çalıların kök, dal ve saksı kısıtlamasıyla küçük tutulduğu bir yetiştirme sanatıdır. RHS bonsaiyi "fidan veya köklenmiş çelikten cüce ağaç ve çalı yetiştirme sanatı" olarak tanımlar; adı da Japoncada "tepsi kültürü" anlamına gelir. Yani market rafında gördüğünüz bonsai, küçük bir saksıda tutulan sıradan bir ağaçtır ve ihtiyaçları da o ağacın ihtiyaçlarıdır.

Bu yüzden "bonsai tohumu" diye ayrı bir ürün yoktur. Bonsai Empire, bonsainin normal ağaçlardan yapıldığını, özel bir tohum türü bulunmadığını vurgular. Satın aldığınız bitkinin adını bilmek (ficus, karaağaç, zeytin, ardıç...) bakımın yarısını çözer; satıcıdan bu bilgiyi, mümkünse bakım kartıyla birlikte isteyin.

Bonsai İç Mekânda mı, Dış Mekânda mı Durur?

Bu, tür kararıdır: ficus gibi tropik ve yarı tropik türler iç mekânda yaşar, ardıç ve çam gibi ılıman iklim türleri ise yıl boyu dışarıda kalmalıdır. Bonsai Empire'a göre ficus, jade, carmona ve Ulmus (karaağaç) dışındaki türler için iç mekân kalıcı bir yaşam alanı değil, geçici bir sergileme yeridir. Aşağıdaki şema, bu rehberde ele aldığımız dört türü bir bakışta gösteriyor.

Bonsai İçin Işık, Nem ve Sıcaklık Nasıl Olmalı?

İç mekân bonsaisi için en iyi yer, çoğu evde güney cephedeki pencerenin hemen önüdür; pencereden birkaç adım uzaklaştıkça ışık şiddeti belirgin biçimde düşer ve ağaç zamanla zayıflar. Bonsai Empire, güney pencere önünde bile ışık yetersiz kalabilirse günde yaklaşık 10 saat bitki ışığı (floresan veya LED) ile desteklenmesini önerir. Dış mekân türleri için hedef, günde en az 4–6 saat doğrudan güneştir.

Ficus gibi tropik türler ayrıca yüksek nem ister. Isıtmalı ve klimalı evlerde havayı nemlendirmek için saksıyı suyla dolu bir nem tepsisinin üzerine koymak ve gün içinde yaprakları sisleyerek nemi desteklemek yaygın bir yöntemdir. Sıcaklığın gün boyu sabit kalması da önemlidir; tropik türler yıl boyu oturma odası sıcaklığına yakın değerleri sever. Nem konusunun genel çerçevesi için bitkileriniz için nemin önemi yazımıza bakabilirsiniz.

Mevsimlik taşıma yapıyorsanız acele etmeyin: iç mekân bonsaisini yaz için dışarı çıkaracaksanız önce iki hafta yarı gölgede tutun; ani ışık veya sıcaklık değişimi yaprak dökümüne yol açabilir. Tropik türler ise sıcaklık 10 °C'nin altına inmeden içeri alınmalıdır.

Bonsai Nasıl Sulanır?

Bonsai, toprağın yüzeyi hafif kuruduğunda sulanır; su, kök topağının tamamı ıslanana ve saksı tabanındaki deliklerden akana kadar verilir. Bonsai Empire, sulamanın bonsai bakımındaki en önemli iş olduğunu, ama sıklığın tür, ağaç boyutu, saksı boyutu, mevsim, toprak karışımı ve iklime göre değiştiğini; bu yüzden kesin bir takvim vermenin mümkün olmadığını belirtir.

1. Önce toprağı yoklayın. Parmağınızı yaklaşık 1 cm derinliğe batırın. Hafif kuruysa sulama zamanıdır; hâlâ ıslaksa bekleyin.
2. Üstten, ince başlıklı bir kapla verin. İnce başlık toprağı yıkamaz ve suyun saksının yanlarından kaçmasını engeller.
3. Tabandan su gelene kadar sürdürün. Birkaç dakika sonra işlemi bir kez daha tekrarlamak, kök topağının her yerinin ıslanmasına yardım eder.
4. İç mekân bonsaisini lavaboda sulayın. Lavaboda doyurup fazla suyun akmasını bekledikten sonra yerine koymak pratik bir yoldur.

"Her gün" ya da "haftada iki" gibi rutinler yanıltıcıdır. Bonsai Empire, ağaçla birlikte gelen "şu kadar günde bir sulayın" etiketini görmezden gelmenizi ve yalnızca gözleme göre sulamanızı önerir. Sığ saksıda toprak çabuk kuruduğundan bu kontrol sık yapılır; RHS de yaz aylarında günde bir veya iki kez sulama gerekebileceğini, kışın bile kuru geçen tek bir haftanın ağacı zorlayabileceğini hatırlatır. Amaç, kök bölgesini sürekli nemli ama hiçbir zaman çamur kıvamında tutmaktır.

İki hata kalıcıdır. Birincisi, toprağın tamamen kurumasıdır: Bonsai Empire, toprak tamamen kurursa ağacın ölebileceğini, ince köklerin bir daha toparlanamayabileceğini söyler. İkincisi aşırı sulamadır; çoğu durumda eksik sulamadan daha tehlikelidir, çünkü kök çevresindeki oksijeni azaltıp kök çürümesine yol açar. Su verdiğinizde suyun toprağa girmeden hemen saksıdan akıp gittiğini görüyorsanız, kökler saksıyı doldurmuş demektir; bu ağacın saksı değişimine ihtiyacı vardır.

Bonsai Gübresi Ne Zaman ve Nasıl Verilir?

Bonsailer küçük saksıda yaşadığı için topraktaki besin çabuk tükenir; büyüme döneminde düzenli ve düşük dozlu gübre gerekir. Bonsai Empire, çoğu bonsainin erken ilkbahardan sonbahar ortasına kadar gübrelenmesini, iç mekân ağaçlarının ise yıl boyu gübrelenebileceğini söyler. RHS, dengeli bir sıvı gübrenin önerilen düşük dozda büyüme dönemi boyunca iki haftada bir verilmesini önerir ve aşırı gübrenin zararlı ve hastalığa açık, aşırı büyümeye yol açtığını ekler.

Türe göre ritim biraz değişir: ficus için yaz boyunca iki haftada bir, büyüme durmuyorsa kışın dört haftada bir; ardıçta büyüme döneminde ayda bir katı organik gübre veya haftada bir sıvı gübre; zeytinde dört haftada bir katı organik gübre. Çin karaağacında kış dinlenmesi sırasında gübre verilmez.

Bonsai Nasıl Budanır?

Bonsai budaması ikiye ayrılır: biçimi koruyan bakım budaması ve ağaca temel şeklini veren yapısal budama. Bonsai Empire, çoğu ağaç için yılda iki ila dört bakım budaması önerir; dış mekân bonsailerinde bu iş erken ilkbahardan geç sonbahara kadar, iç mekân bonsailerinde yıl boyu yapılabilir. Mantık şudur: ağaç, enerjisini tepeye ve dış uçlara yollar; bu bölgeleri düzenli kısaltmak büyümeyi iç ve alt dallara dağıtır, böylece yoğun ve ince dallı bir taç oluşur.

Yapısal budamada (kalın dalları almak gibi) geri dönüş yoktur; hangi dalın kalacağına karar vermeden önce ağaca bir süre bakın. RHS, yeni bir bonsaiyi ilk yıllarda yaklaşık yılda bir budamayı, oturduktan sonra ise yılda birkaç kez düzeltmeyi önerir. Yaprak budaması (defoliasyon) ise yaz aylarında yaprakların alınmasıyla yaprakların küçülmesini ve dallanmanın artmasını sağlayan ileri bir tekniktir; sağlıklı ağaçta ve türüne uygun uygulanır.

Çam ve bazı iğne yapraklı türlerde sürgün makasla kesilmez, parmakla koparılır; makas kesik uçların kahverengileşmesine neden olur. Kullanacağınız makas keskin olmalı ve kesiği tek hamlede, temiz bırakmalıdır. Ağaç hasta veya stresliyse (yaprak dökümü, kurumaya başlayan uçlar) aynı anda budama, tel ve kök işlemi yapmayın; önce nedeni giderin.

Bonsaiye Tel Nasıl Uygulanır?

Tel uygulaması, dalları istenen yöne yatırmak için dala sarılan telle yapılan şekillendirmedir; yeni başlayanlar için en kolay malzeme eloksallı alüminyum teldir. Bonsai Empire, alüminyumun yapraklarını döken türlerde, daha sert olan bakır telin ise çam ve iğne yapraklılarda daha uygun olduğunu, ama yeni başlayanlara alüminyumu önerdiğini belirtir. Başlangıç için 1, 1,5, 2,5 ve 4 mm kalınlıklar yeterlidir; kural olarak tel, şekil vereceğiniz dalın kalınlığının yaklaşık üçte biri kadar olmalıdır.

1. Şekil vereceğiniz tüm dalları önce telleyin. Sıra gövdeden ana dallara, oradan ikincil dallara doğrudur; bükme işlemi hepsi telleninceye kadar yapılmaz.
2. Teli 45 derece açıyla sarın. Bu açı, ağaç kalınlaşırken biçimin korunmasına yardım eder. Dalı aşağı bükecekseniz tel alttan, yukarı bükecekseniz üstten gelmelidir.
3. Benzer kalınlıktaki iki dalı tek telle bağlayın. Çift tellemede tel, gövdeye en az bir kez dolanır ve iki dalı birlikte destekler.
4. Dalı içeriden dışarıya doğru bükün. Dışını parmaklarınızla tutarak, eğrinin iç tarafından yavaşça bükün; kalın dalları önce suyla ıslatılmış rafya ile sarmak kabuğu telin zararından korur.
5. Teli zamanında alın. Büyüme döneminde dallar çabuk kalınlaşır ve tel kabuğa gömülüp iz bırakır. Ficus gibi hızlı kalınlaşan türlerde tel sık kontrol edilmelidir.

Çoğu tür yılın her döneminde telleyebilir; yaprağını döken türlerde yaprak yokken, yani geç kışta işlem daha rahattır. Ardıçta dalları rafya veya bantla koruyarak telleyin; ölü odun (deadwood) kısımları kolay kırılır. Satın aldığınız bonsainin gövdesinde paslı telin açtığı izler görüyorsanız, Bonsai Empire'ın ficus rehberi bunun ucuz seri üretim bonsailerde sık görüldüğünü söyler.

Bonsai Saksısı Ne Zaman Değiştirilir?

Bonsai saksısı, genç ve hızlı büyüyen ağaçlarda yaklaşık iki yılda bir, olgun ağaçlarda üç ila beş yılda bir, erken ilkbaharda değiştirilir. Bonsai Empire bunu rutin bir iş olarak değil, kontrole bağlı yapmanızı önerir: erken ilkbaharda ağacı saksıdan dikkatle çıkarın; kökler topağın çevresinde daireler çiziyorsa saksı değişimi zamanı gelmiştir, kökler hâlâ toprak içindeyse bir sonraki bahara bırakın. RHS de çoğu bonsainin iki üç yıllık aralıklarla kök budaması ve saksı değişimi istediğini, yavaş büyüyen çamlarda aralığın üç beş yıla çıktığını yazar.

Zamanlama kritik: en uygun dönem, tomurcuklar şişerken, ağaç henüz dinlenmedeyken erken ilkbahardır. Bazı türler sonbaharda da taşınabilir; yazın ve kışın saksı değişimi yapılmaz. Hasta ağaçta da yapılmaz.

1. Ağacı saksıdan çıkarın. Gövde saksıya telle bağlıysa teli kesin; eski toprağı çubukla (yemek çubuğu işe yarar) yanlardan ve alttan gevşetin.
2. Uzamış kökleri kesin. Bonsai Empire, tüm köklerin en fazla %30'unun budanmasını önerir. Çamlarda kök kütlesinin en az yarısı dokunulmadan kalmalıdır.
3. Saksıyı hazırlayın. Drenaj deliklerini tel file ile kapatın, altına iri taneli ince bir tabaka, sonra bonsai toprağı koyun.
4. Ağacı yerleştirip toprağı çubukla kök arasına işleyin. Hava boşluğu kalmasın; sonra bol su verin.
5. Sakin bir yerde dinlendirin. RHS, yeniden köklenene kadar ağacın gölgeli ve korunaklı bir yerde tutulmasını önerir.

Toprak karışımı da önemlidir. Bonsai Empire, çoğu ağaç için akadama, pomza ve lav taşını 1:1:1 oranında önerir; sulamayı sık yapamayacaksanız akadama oranını artırın, nemli iklimde lav taşını. RHS'in ev yapımı karışımı ise iki ölçü turbasız saksı toprağı, iki ölçü keskin kum veya kireçsiz alpin kum ve bir ölçü John Innes No. 3'tür. Pek çok iç mekân bonsaisi suyu çok tutan organik toprakla satıldığından kök çürümesi riski taşır; Bonsai Empire, bu tip bir ağacı bir sonraki erken ilkbaharda veya sonbaharda uygun bonsai toprağına almanızı önerir.

Bonsai Nasıl Çoğaltılır?

Bonsai üç yolla çoğaltılır: çelik, havaî daldırma ve tohum. Çelik en kolay ve güvenilir yoldur; havaî daldırma mevcut bir dalı yeni bir ağaca çevirir; tohum ise en yavaş yöntemdir. Bonsai tohumdan başlıyorsa şekil verilebilecek hâle gelmesi en az üç yıl alır. Genel bitki çoğaltma mantığı için pratik bitki çoğaltma yöntemleri yazımıza da bakabilirsiniz.

Çelikten bonsai çoğaltma

Çelik, ana ağaçtan alınan bir dal parçasının köklendirilmesidir. Bonsai Empire en güvenilir sonuç için çeliğin 5–10 cm uzunlukta ve 3–5 mm kalınlıkta olmasını, daha kalın çeliklerde başarı şansının düştüğünü, bu durumda havaî daldırmanın daha iyi olduğunu söyler. Çoğu türde en iyi zaman ilkbahar ve yazdır.

1. Drenajlı bir tabaka hazırlayın. Önce iri taneli (lav taşı veya çakıl) ince bir tabaka, üzerine bonsai toprağı koyun.
2. Sağlıklı bir dalı 45 derece açıyla kesin. Keskin bir makas kullanın; çeliği yaklaşık 2 cm toprağa batırın.
3. Bol su verip nemli tutun. Toprak hafif nemli kalırsa çelikler birkaç hafta içinde büyümeye başlar.
4. Hemen budamayın. Yeni köklenen çeliğe sert budama veya kök işlemi yapmak yerine birkaç yıl büyümesini bekleyin; şekil vermeye bundan sonra başlanır.

Havaî daldırma (katlama)

Havaî daldırmada dal, ana bitkiye bağlıyken seçilen noktada kök oluşturur; yeterli kök gelişince ayrılır. İki ana teknik vardır: tourniquet yönteminde dalın etrafına sıkıca bakır tel sarılarak besin akışı kısmen kesilir (yavaş büyüyen türlerde kullanılır); halka yönteminde ise iki kesikle bir kabuk halkası çıkarılır. Her iki yöntemde de açıklık nemli sphagnum yosunu ve plastikle sarılır, yosun hep nemli tutulur. Bonsai Empire'a göre kökler bir ila üç ayda yosunun içinde görünür; kökler dolunca katman, köklerin hemen altından kesilip yosunuyla birlikte bonsai toprağına dikilir.

Bu işlem ilkbaharda, ağaç büyümeye başladıktan sonra yapılır. Tür ve yönteme göre değiştiğinden ilk bonsainizde evrensel bir kesme tarifi uygulamayın; ağacınızın türüne özgü rehbere bakın.

Tohumdan bonsai yetiştirme

Tohumdan bonsai, Japoncada "misho" olarak anılır ve sabır ister; Bonsai Empire, fidanın şekillendirmeye hazır hâle gelmesinin en az üç yıl sürdüğünü söyler. Yöredeki ağaçlardan topladığınız tohumlar en uygun iklime sahip olduğu için tercih edilir; yerel tohumlar sonbaharda ekilir. Bonsai Empire'a göre Çin karaağacında tohum mümkündür ama çelik önerilir; ardıç ve zeytin tohumla veya çelikle çoğaltılabilir. Daha hızlı başlamak isteyenler için türü bilinen sağlıklı bir genç fidan, tohumdan çok daha doğrudan bir başlangıçtır.

Bonsai Yaprak Döküyor ya da Kuruyor: Sorunlar ve Çözümler

Bonsai yaprak döktüğünde en sık neden yetersiz ışık, aşırı sulama veya ani ortam değişikliğidir. Bonsai Empire, iç mekân bonsailerinde yaprak dökümünün çoğunlukla bu üç stresten kaynaklandığını; ficusta buna düşük nemin ve düzensiz sulamanın da eklendiğini, ağacın çoğu zaman ölmediğini, yalnızca tepki verdiğini söyler. Tabloda belirtiyi önce nedene, sonra çözüme bağladık.

Hasta görünen ağaçta tek seferde budama, kök temizliği ve yer değiştirmeyi birlikte yapmak sorunu büyütür. Sırayla ilerleyin: önce ışık ve sulamayı düzeltin, ağaç toparlayınca diğer işlere geçin. Kolay bakımlı başka saksı bitkilerine göz atmak isterseniz bakımı en kolay saksı bitkileri ve cam vazoda yetişen bambu bakımı yazılarımız yardımcı olur.

Bonsai Kedi ve Köpekler İçin Zehirli mi?

Bonsainin zehirliliği türe bağlıdır. ASPCA, ficusu (weeping fig, Ficus sp.) kedi, köpek ve atlar için toksik olarak listeler; zararlı bileşenler ficin ve psoralen olarak verilir. Bazı bonsailerde de kullanılan jade bitkisi (Crassula argentea) de ASPCA'da kedi ve köpekler için toksiktir; belirtiler arasında kusma, depresyon ve koordinasyon bozukluğu sayılır.

Ardıç, zeytin ve Çin karaağacı için ASPCA kaydını doğrulayamadığımız için bu türler hakkında güvenli ya da zehirli demiyoruz. Evcil hayvanınız bonsaiyi çiğnediyse türü ne olursa olsun veterinerinize veya ASPCA Hayvan Zehir Kontrol hattına başvurun.

RoseBox'ta Bonsai ve Zeytin Ağaçları

Bonsai, doğru türle seçildiğinde yeni ev, ofis açılışı ve terfi için kalıcı bir hediyedir. RoseBox'ta canlı bonsai ve mini bonsai zeytin ağaçları saksı bitkisi olarak hazırlanır; şu an sitede bulunan seçenekleri aşağıda topladık. Ürün sayfalarındaki bakım notlarını satın alma sonrası elinizde tutun; türü bilinen bir bonsainin bakımı bu rehberdeki tür ayrımlarıyla birleştiğinde çok daha kolaylaşır.

Bir bonsai ile çiçek göndermek istediğinizde ürün Eyüpsultan atölyemizde hazırlanır ve kart notunuz ücretsiz eklenir. Saat 17.00'ye kadar verilen çiçek siparişi İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep ve Hatay'da aynı gün adrese ulaşır; Türkiye'nin 81 iline gönderim yapılır. Teslimat uygunluğu ürün, bölge ve tarihe göre sipariş adımında görünür.

• Bonsai GinsengTopraklı saksı bitkisi · İncele
• Antik Vazoda Bonsai Zeytin Ağacı AranjmanıMini bonsai zeytin · İncele
• Leyla Taylan Zeytin AğacıMini bonsai, beton saksıda · İncele
• Cam Saksıda Bonsai Tasarım ÇiçekCam saksıda, 35 cm · İncele

İlgili kategoriler

• Saksıda Zeytin AğacıKategoriyi incele →
• Ev BitkileriKategoriyi incele →
• Saksı ÇiçekleriKategoriyi incele →

Mini sera veya teraryum gibi kapalı bitki ortamlarıyla ilgileniyorsanız evde mini sera nasıl yapılır yazımıza bakın; tropik bonsaiye uygun nem ortamını düşünürken de fikir verir.