Evcil Hayvanlara Zararlı Bitkiler

Bitkiler Evcil Hayvanlara Neden Zararlı Olur?

Bir bitkinin evcil hayvana zararı, içerdiği kimyasal bileşene, hayvanın türüne ve yenen miktara bağlıdır. ASPCA kayıtlarına bakıldığında ev bitkilerindeki zararlı bileşenler birkaç büyük gruba ayrılır ve her grup farklı bir tablo yaratır. Bu ayrımı bilmek, "zehirli" etiketi taşıyan her bitkinin aynı derecede tehlikeli olmadığını anlamanızı sağlar.

• Çözünmeyen kalsiyum oksalat kristalleri: Difenbahya, pothos, barış çiçeği, deve tabanı, antoryum, kala ve Çin herdemyeşilinde bulunur. Hayvan yaprağı çiğnediğinde iğne gibi kristaller ağız, dil ve dudakları tahriş eder; yoğun salya, ağızda yanma, kusma ve yutma güçlüğü görülür. Canlı ve korkutucu bir tablodur ama çoğu zaman ağızla sınırlı kalır.
• Saponinler: Paşa kılıcı, drasena türleri, aloe vera ve duvar sarmaşığında bulunur. Genellikle bulantı, kusma ve ishal yapar.
• Kalbi etkileyen glikozitler: Zakkum (kardiyak glikozitler), inci çiçeği (kardenolidler) ve kalanşo (bufadienolidler) bu gruptadır. Kalp ritmini bozabildikleri için en ciddiye alınması gereken grup budur.
• Karaciğere zarar veren toksinler: Sikas palmiyesindeki sikasin, karaciğer yetmezliğine ve ölüme yol açabilir. ASPCA kusma, kanlı ishal, sarılık ve pıhtılaşma bozukluğunu da belirtiler arasında sayar.
• Böbreğe zarar veren, henüz tanımlanmamış toksin: Gerçek lilyumlarda ve gün zambaklarında bulunur ve yalnızca kedileri etkiler.

Kedilerle köpekler arasındaki fark da önemli. Kediler bitki kemirmeye ve tüylerini yalamaya daha yatkındır; bu yüzden tüye yapışan polen onlar için gerçek bir risktir. Köpekler ise bahçede soğan ve yumru kazmaya daha yatkındır; lale, nergis ve sümbülde toksinin en yoğun olduğu kısım da tam olarak bu yumrulardır. Aynı bitki, iki tür için farklı sonuçlar doğurabilir.

Ortak adla değil, botanik adla kontrol edin

Türkçede aynı ad birden fazla bitkiye verilebiliyor. Bunun en çarpıcı örneği "para çiçeği": bu adla hem Crassula ovata (yeşim bitkisi) hem de Pachira aquatica (para ağacı) satılıyor. ASPCA ilkini kedi ve köpekler için toksik, ikincisini toksik değil olarak sınıflandırıyor. "Zambak" adı da benzer bir tuzak: barış çiçeği, kala ve Peru zambağı (alstroemeria) gerçek zambak değil, riskleri de tamamen farklı. Bitki alırken satıcıdan Latince adı istemek ve etiketini saklamak, olası bir acil durumda veterinerin işini de kolaylaştırır. Para çiçeği türlerinin farkını para çiçeği bakımı rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Kedi ve Köpekler İçin Zehirli Bitkiler Tablosu

Aşağıdaki tabloda Türkiye'deki evlerde ve çiçekçilerde en sık karşılaşılan 30 bitkinin kedi ve köpek için durumu yer alıyor. "Toksik" ve "toksik değil" sınıflandırmaları, zararlı bileşen ve belirtiler ASPCA'nın bitki bazlı kayıtlarından; gün zambağı satırı FDA'dan alındı. Tabloyu evinizdeki bitkileri tek tek kontrol etmek için kullanabilirsiniz.

Tablo tam bir liste değildir; ASPCA veritabanında binden fazla bitki kaydı bulunur. Evinizdeki bir bitki burada yoksa Latince adıyla ASPCA'nın bitki veritabanında arayabilirsiniz. "Toksik" ifadesi her zaman ölümcül anlamına gelmez; ama hangi bitkinin hafif, hangisinin ağır tablo yapacağına evde karar vermek de doğru değildir.

Lilyum ve Kediler: Neden Her Temas Acil Durumdur?

Gerçek lilyumlar (Lilium) ve gün zambakları (Hemerocallis) kediler için bilinen en tehlikeli bitkilerdendir: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), bitkinin sapı, yaprağı, çiçeği, poleni ve vazo suyu dahil tüm kısımlarının zehirli olduğunu belirtir. Küçük bir yaprak ya da taç yaprağı parçası yemek, tüyüne yapışan birkaç polen tanesini yalamak veya lilyumlu vazonun suyundan içmek, 3 günden kısa sürede ölümcül böbrek yetmezliğine yol açabilir. Toksinin ne olduğu hâlâ tanımlanmış değil ve bilinen tek etkilenen tür kedi.

FDA'nın verdiği zaman çizelgesi, lilyum temasının neden "bekleyip görelim" denecek bir durum olmadığını açıkça gösteriyor. İlk belirtiler (durgunluk, salya, kusma, iştahsızlık) yutmadan sonraki 0–12 saat içinde başlar. Böbrek hasarının işaretleri olan sık idrara çıkma ve susuzluk 12–24 saat arasında görülür; tedavi edilmeyen kedide böbrek yetmezliği 24–72 saat içinde gelişir. Erken veteriner tedavisi sonucu belirgin biçimde iyileştirir, ancak tedavi yutmadan sonra 18 saat ya da daha fazla gecikirse kedide genellikle geri dönüşü olmayan böbrek yetmezliği gelişir. Pet Poison Helpline da herhangi bir temastan sonra erken tedavinin hayati olduğunu vurgular.

Kediler için en tehlikeli lilyumlar

FDA'nın listesinde Asya lilyumu ve melezleri, gün zambağı, Paskalya lilyumu (Lilium longiflorum), Japon lilyumu, oryantal lilyum, rubrum lilyumu, buketlerde çok sık gördüğümüz Stargazer lilyumu, kaplan lilyumu ve orman lilyumu yer alır. Çiçekçilerde "lilyum" ya da "zambak" adıyla satılan kesme çiçeklerin büyük çoğunluğu bu gruptandır. FDA'nın önerisi nettir: evde kedi varsa bu bitkileri eve hiç sokmayın; kediniz dışarı çıkıyorsa bahçeye de dikmeyin.

Adında "zambak" geçen ama farklı olan bitkiler

• İnci çiçeği (Convallaria majalis): Gerçek zambak değildir ama hem kedi hem köpek için çok tehlikelidir; kalp ritmini bozan toksinler içerir.
• Gloriosa (alev zambağı): FDA'ya göre yumruları, kedi veya köpek çiğnediğinde çoklu organ yetmezliğine yol açabilecek kadar toksin içerebilir.
• Kala ve barış çiçeği: Böbrek yetmezliği yapmaz; kalsiyum oksalat kristalleri nedeniyle ağızda ani ağrı, salya, köpürme, kusma ve ishal görülür. Belirtiler çoğu zaman kendiliğinden geçer; ağız ve boğaz şişmesine bağlı nefes darlığı nadirdir.
• Peru zambağı (alstroemeria): ASPCA toksik olmayan olarak sınıflandırır; FDA çok miktarda yenirse hafif mide rahatsızlığı yapabileceğini, kedide böbrek yetmezliğine yol açmadığını belirtir.

Zehirli Çiçekler Hangileri? Buket ve Kesme Çiçeklerde Durum

Buketlerde en sık kullanılan zehirli çiçekler lilyum, lale, nergis, sümbül, krizantem, karanfil, ortanca, kala ve amarilistir; gül, gerbera, ayçiçeği, orkide ve alstroemeria ise ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksik değildir. "Zehirli çiçekler hangileri?" diye arayanların çoğu saksı bitkilerini düşünüyor, ama evcil hayvanlı evlerde asıl sürpriz genellikle bir hediye buketiyle gelir: vazoya konan buket masanın üstünde, kedinin tam erişebileceği yükseklikte durur.

Aşağıdaki tabloyu kendi atölye pratiğimizden, bir buketin içinde en sık yer alan çiçeklere göre hazırladık ve her satırı ASPCA kaydıyla karşılaştırdık.

Buketlerde çiçek kadar dikkat edilmesi gereken iki şey daha var. Birincisi vazo suyu: FDA, lilyumlu vazonun suyunun bile kedi için zehirli olduğunu belirtir; kediler vazodan su içmeyi sever. İkincisi yeşillikler ve dolgu malzemeleri: bir buket çoğu zaman tek türden oluşmaz. Gül buketi seçtiğinizde bile aranjmandaki yeşilliğin ne olduğunu çiçekçinize sormanızı öneririz. Buket içinde yer alan lalenin anlamını ve bakımını merak ediyorsanız lalelerin anlamları, nergis için nergis çiçeği hakkında merak edilenler yazılarımıza bakabilirsiniz.

İnsanlar için zehirli çiçekler de aynı mı?

Hayır, her zaman değil. ASPCA'nın verileri yalnızca köpek, kedi ve at içindir; insanlar için otomatik olarak genellenemez. Lilyum bunun en iyi örneği: kediyi öldürebilecek kadar tehlikeli olan bitki, köpeğe ciddi zarar vermez. Evde çocuk varken bir bitkinin yutulmasından şüpheleniyorsanız Türkiye'de 7/24 hizmet veren 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arayabilirsiniz. Zakkum, yüksük otu ve sikas gibi kalp ve karaciğeri etkileyen bitkiler ise hem insanlar hem hayvanlar için ciddi kabul edilir.

Paşa Kılıcı Zehirli mi?

Evet, paşa kılıcı (Dracaena trifasciata, eski adıyla Sansevieria trifasciata) ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksiktir. Zararlı bileşeni saponinlerdir; yutulduğunda bulantı, kusma ve ishal görülebilir. ASPCA'nın bu bitki için bildirdiği belirtiler sindirim sistemiyle sınırlıdır; zakkum veya sikas gibi kalbi ya da karaciğeri etkileyen bir bitki değildir. Yine de kedi ya da köpeğiniz yaprak çiğnediyse veterinerinizi arayın.

"Zehirli çiçekler" üzerine yazılmış bazı Türkçe yazılarda, paşa kılıcının yapraklarının zehirli gazlar içerdiği ve yatak odasında bulundurulmaması gerektiği yazıyor. Bu iddiayı destekleyen bir kaynak bulamadık. Paşa kılıcının riski yalnızca bitki çiğnenip yutulduğunda ortaya çıkar; bitki odaya gaz yaymaz. Tam tersine, bu bitki gece yatak odası için en sık önerilen türlerden biridir ve gece karbondioksit alır. Bu konudaki bilimsel çerçeveyi gece oksijen salgılayan bitkiler yazımızda anlattık.

Bu bitkiyi seviyor ve evcil hayvanınızla birlikte yaşatmak istiyorsanız, dik ve sert yaprakları sayesinde sarkan sarmaşıklara göre yüksek bir rafta tutması daha kolay bir türdür. Kesilen yaprakları yerde bırakmayın; RHS, özsuyunun cildi tahriş edebildiğini de belirtir. Faydaları ve bakımı için kılıç çiçeği faydaları rehberimize göz atın.

Kedi ve Köpeklerde Bitki Zehirlenmesi Belirtileri

Bitki zehirlenmesinin en sık belirtileri kusma, ishal, aşırı salya, ağzı patiyle kaşıma, iştahsızlık ve durgunluktur; kalp ritmi bozukluğu, titreme, nöbet ve sarılık ise ağır zehirlenmenin işaretleridir. ASPCA'nın bitki kayıtlarındaki belirtileri etkilenen sisteme göre grupladığımızda şu tablo çıkıyor:

Bir uyarı: lilyum örneğinde olduğu gibi bazı zehirlenmelerde ilk saatlerde hayvan neredeyse normal görünebilir. Belirtilerin hafif olması, hasarın hafif olduğu anlamına gelmez. Bu yüzden kendi tablomuzu bir teşhis aracı olarak değil, veterinere ne anlatacağınızı düzenlemek için kullanın.

Evcil Hayvanınız Zehirli Bitki Yediyse Ne Yapmalısınız?

Evcil hayvanınız zehirli olabilecek bir bitki yediyse yapılacak ilk iş, belirtileri beklemeden veterinerinizi ya da 7/24 açık bir veteriner kliniğini aramaktır. FDA de lilyum için aynı şeyi söyler: şüphe anında hemen veterinerinizi ya da bir hayvan zehir danışma merkezini arayın. Aşağıdaki sırayı telefonun yanına not edebilirsiniz.

1. Hayvanı bitkiden uzaklaştırınAğzında kalan yaprak parçalarını, ısırılmadan yapabiliyorsanız nazikçe çıkarın. Tüyüne polen bulaştıysa (özellikle lilyum) nemli bir bezle silin ki yalamaya devam etmesin.
2. Bitkiyi tanımlayınBitkinin fotoğrafını çekin ya da etiketini, mümkünse bir parçasını yanınıza alın. FDA, veterinerin hangi lilyum türü olduğunu anlayabilmesi için bitkiyi ya da fotoğrafını götürmenizi önerir.
3. Saati ve miktarı not edinNe zaman ve yaklaşık ne kadar yediğini, hangi kısmını (yaprak, çiçek, soğan, vazo suyu) yediğini yazın.
4. Hemen veterineri arayınBelirti olmasa da arayın. Veteriner kliniğe gelmenizi isteyebilir; kediler ve lilyum söz konusuysa bu neredeyse her zaman acil bir ziyarettir.
5. Evde tedavi denemeyinVeteriner söylemedikçe kusturmaya çalışmayın, süt, yağ ya da ilaç vermeyin. Gerekiyorsa kusturma veteriner kontrolünde yapılır; her zehirlenmede doğru müdahale de değildir.

Evcil Hayvanlar İçin Güvenli Bitkiler ve Çiçekler

ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksik olmayan bitkilerin başında Phalaenopsis orkide, kurdele çiçeği, Calathea (dua çiçeği), areka palmiyesi, Boston eğreltisi, Pachira (para ağacı), Afrika menekşesi ve Haworthia gelir. Kesme çiçekte ise gül, gerbera, ayçiçeği ve alstroemeria güvenli seçeneklerdir. Bu, evcil hayvanlı bir evde de yeşillikten ve çiçekten vazgeçmek gerekmediği anlamına geliyor.

Sukulent seviyorsanız dikkatli seçin: aloe, kalanşo ve Crassula toksik, Haworthia ise toksik değil. Türlerin farklarını sukulent nedir yazımızda ele aldık. Antoryumun da kalsiyum oksalat içerdiğini ve evcil hayvanlı evde nereye konması gerektiğini antoryum çiçeği bakımı rehberimizde anlattık.

Evcil hayvanlı evler için bitki ve çiçek seçkimiz

Aşağıdaki ürünler, ASPCA'nın kedi ve köpekler için toksik olmayan olarak sınıflandırdığı türlerden seçildi. Güncel fiyat ve stok bilgisi ürün sayfalarında yer alır.

• 2 Dallı Beyaz OrkidePhalaenopsis · İncele
• 2 Dallı Mor OrkidePhalaenopsis · İncele
• Kumlu Beton Saksıda İkili Beyaz OrkidePhalaenopsis · İncele
• Büyük Calathea OrbifoliaDua çiçeği · İncele
• Para Çiçeği - PachiraCrassula değil, Pachira · İncele
• 9 Kırmızı Gül BuketiKesme çiçek · İncele

Evcil Hayvanlı Evde Bitki Bulundururken Alınacak Önlemler

Evcil hayvanlı bir evde en etkili önlem, toksik bitkiyi hiç almamaktır; ikinci en etkili önlem ise bitkiyi hayvanın hiçbir yoldan ulaşamayacağı bir yere koymaktır. Kediler zıplayıp tırmandığı için "yüksek raf" onlar için her zaman yeterli değildir. Pratikte işe yarayan adımlar şunlar:

• Lilyum için istisna yok: Kedili evde lilyum ve gün zambağı hiçbir koşulda bulundurulmamalı; FDA'nın önerisi budur.
• Etiketi saklayın: Her yeni bitkinin Latince adını bir yere not edin. Acil durumda "yeşil yapraklı bir bitki" demek veterinerin işine yaramaz.
• Sarkanları kısa tutun: Pothos gibi sarkan bitkilerin uçları rafın altına iner; hayvan yetişebilir. Kuruyan ve düşen yaprakları her gün toplayın.
• Soğanlı bitkileri koruyun: Lale, nergis, sümbül ve amarilisin soğanları en zehirli kısımlarıdır. Saklarken ve dikerken köpeğin kazabileceği yerlerde bırakmayın.
• Vazo suyunu kapatın: Dar ağızlı vazo kullanın ya da buketi hayvanın girmediği bir odaya alın.
• Bitki yeme alışkanlığını izleyin: Sürekli bitki kemiren bir hayvan için veterinerinize danışın.
• Gübre ve ilaçlara dikkat: Bitki kadar saksıdaki gübre ve böcek ilaçları da risk oluşturabilir; bunları kapalı dolapta saklayın.

Hediye olarak bitki gönderirken de aynı soruyu sormakta fayda var. Yeni eve taşınan bir arkadaşınızın kedisi ya da köpeği varsa, yeni ev hediyesi bitki önerileri listemizden seçim yaparken bu yazıdaki tabloyu yanınızda tutun. RoseBox'ta çiçek göndermek istediğinizde en garantili yol, bu yazıdaki listeden toksik olmayan bir ürün seçmektir; emin olamadığınız bir aranjman için sipariş öncesinde müşteri hizmetlerimize içeriğini sorabilirsiniz. Saat 17.00'ye kadar verilen çiçek siparişi İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep ve Hatay'da aynı gün adrese ulaşır; Türkiye'nin 81 iline gönderim yapılır.