Çarkıfelek Çiçeği Faydaları

Çarkıfelek Çiçeği Nedir? Passiflora, Çarkıfelek Meyvesi ve Çayı Aynı Bitki mi?

Çarkıfelek, Passiflora cinsinin Türkçedeki adıdır ve cinste yaklaşık 550 tür bulunur; hepsi aynı bitki değildir. Çoğu türün çiçeğinde çark ya da yıldız gibi dizilmiş ince bir taç halkası (korona) görülür, ad buradan gelir. İngilizcedeki "passion flower" adı ise 15. ve 16. yüzyılda Güney Amerika'ya giden İspanyol misyonerlerin çiçeğin parçalarını Hz. İsa'nın çilesinin simgeleri olarak yorumlamasından doğmuştur.

Karışıklığın kaynağı şu: aynı ada üç ayrı amaç bağlanıyor. Bahçede gördüğünüz mavi-beyaz çiçekli sarılıcı, pazarda satılan meyve ve eczanede bulunan bitkisel çay ya da takviye üç ayrı türden gelir. Sağlık bilgisi bunlardan yalnızca birine aittir.

Pratik kural: bir çarkıfelek hakkında okuduğunuz sağlık bilgisinin yanında "Passiflora incarnata" yazmıyorsa, bu bilgiyi bahçenizdeki bitkiye uygulayamazsınız. Etiketteki Latince ad, bitkiyle ilgili her kararın başlangıcıdır.

Çarkıfelek Çiçeğinin Faydaları Nelerdir? Kanıt Ne Diyor?

Bilimsel olarak ele alınan fayda iddiası kaygı ve uykuyla sınırlıdır; o da yalnızca Passiflora incarnata için ve kesin olmayan sonuçlarla. ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH), çarkıfelek çiçeğinin kaygı ve diğer durumlar üzerindeki etkisinin kapsamlı biçimde incelenmediğini belirtir.

NCCIH'in özetine göre az sayıda araştırma, ağızdan alınan çarkıfelek çiçeğinin kaygı belirtilerini ve ameliyat ya da diş işlemi öncesi kaygıyı hafifletebileceğini düşündürüyor, ancak sonuçlar kesin değil. Uykuda ise yetişkinlerde insomnia için toplam uyku süresine katkı olabileceği görülmüş; uykuya dalma ve uykuyu sürdürme süresine etkisi karışık çıkmış. NCCIH'in başvurduğu derlemeler arasında Miroddi ve arkadaşlarının 2013 tarihli klinik çalışma değerlendirmesi ile Janda ve arkadaşlarının 2020 tarihli sistematik derlemesi bulunur.

Avrupa İlaç Ajansı'nın (EMA) bitkisel ilaç komitesi ise Passiflora incarnata'nın toprak üstü kısımlarını "hafif zihinsel stres belirtilerinin hafifletilmesi ve uyku desteği" için geleneksel kullanım kapsamına almıştır. EMA'nın değerlendirmesi klinik denemelere değil, 30 yılı aşkın belgelenmiş geleneksel kullanıma dayanır; çünkü deneklerin azlığı ve çalışma tasarımındaki sınırlar klinik verinin tek başına sonuç çıkarmaya yetmesini engellemiştir. Monograf yetişkinler ve 12 yaş üstü ergenler içindir.

Bahçedeki ve balkondaki faydası

Bir bahçe bitkisi olarak çarkıfeleğin gerçek ve ölçülebilir faydaları şunlardır: RHS'ye göre erken yazdan sonbahara kadar uzun süre çiçek açar, tel ya da kafes üzerinde hızla yeşil bir perde oluşturur ve her yıl yenilenen sürgünlerde çiçek verir. Mavi çarkıfelek (Passiflora caerulea) uygun koşullarda 10 metreye kadar çıkabildiği için duvar, çit ya da balkon korkuluğu örtmek için kullanılır.

Çarkıfelek Çiçeğinin Zararları Nelerdir? Hamilelik, Ameliyat ve İlaç Uyarısı

Çarkıfelek çiçeğinin en önemli riski hamilelikte kullanımıdır: NCCIH, rahim kasılmalarına yol açabileceği için hamilelikte kullanılmamasını söyler. Emzirmede güvenliği ise yeterince bilinmiyor.

• Yan etkiler: NCCIH uyuşukluk, baş dönmesi ve zihin karışıklığını olası yan etkiler olarak sayar. Araç kullanmadan ya da dikkat gerektiren iş yapmadan önce bu etkileri göz önünde bulundurun.
• Ameliyat ve anestezi: Çarkıfelek, anestezi ve ameliyat öncesi-sonrası kullanılan bazı ilaçlarla birlikte sinir sistemini fazla baskılayabilir. NCCIH, planlı bir ameliyata 2 hafta kala kullanıyorsanız sağlık ekibinize söylemenizi ister.
• İlaç kullananlar: NCCIH, herhangi bir ilaç kullanıyorsanız çarkıfelek dahil bitkisel ürünlerden önce hekime danışmanızı ve bazı bitkilerle ilaçların zararlı biçimde etkileşebildiğini hatırlatır. Uyku, sakinleştirici ya da sinir sistemini etkileyen ilaç alıyorsanız bu özellikle önemlidir.
• Süre: NCCIH'e göre çay olarak 7 geceye kadar, günlük ekstrakt olarak yaklaşık 8 haftaya kadar kullanım güvenli olabilir. EMA, belirtiler 2 haftadan uzun sürerse ya da kötüleşirse hekime başvurulmasını önerir.
• Çocuklar: EMA monografı yetişkinler ve 12 yaş üstü ergenler içindir; küçük çocuklara bitkisel çay ya da takviye vermeyin.
• Cilde uygulama: NCCIH, çarkıfeleğin cilde sürülmesinin güvenli olup olmadığının bilinmediğini belirtir.

Bitkinin kendisi bir bahçe sarılıcısı olarak sorun çıkarmaz; risk, onu ürüne ya da çaya dönüştürüp sağlık amacıyla kullanmaktan doğar. Evcil hayvanlar ve çocuklar için bitki güvenliğine aşağıdaki bölümde ayrıca değiniyoruz.

Çarkıfelek Çayı Nasıl Yapılır? Evdeki Bitkiden Çay Demlemek Doğru mu?

Bahçenizdeki ya da balkonunuzdaki süs çarkıfeleğinden çay demlemenizi önermiyoruz, çünkü hakkında veri bulunan tek ürün Passiflora incarnata'nın toprak üstü kısımlarından hazırlanan, kontrol edilmiş bitkisel üründür. EMA monografı bu türün parçalanmış ya da toz hâldeki kuru bitkisini, kuru ve sıvı ekstraktlarını (çay, tablet ve sıvı formda) kapsar.

Evde demleme için neden tereddütlü olduğumuz:

• Tür belirsizliği: Bahçelerde en çok görülen mavi çarkıfeleği (P. caerulea) NCCIH ve EMA değerlendirmeleri kapsamaz; çay olarak güvenliği ve etkisi için dayanak bulamadık. Bazı Passiflora türlerinde siyanojenik glikozitler bulunduğu ve bunların bazı türleri hafif zehirli yaptığı bildirilir (Vikipedi, Passiflora maddesi).
• Bitki koruma ürünleri: Süs bitkisi olarak satılan fidelerin yetiştirme sırasında ilaçlanıp ilaçlanmadığını bilemezsiniz; yenilecek ya da içilecek ürün için bu belirsizliktir.
• Dozu bilinmez: Evde demlenen çayın içindeki etken madde miktarı ölçülemez. NCCIH'in "7 geceye kadar çay" bilgisi kontrollü ürünler için geçerlidir.

Çarkıfelek çayı denemek istiyorsanız eczanede ya da güvenilir bir satıcıda, etiketinde Latince adı (Passiflora incarnata) ve kullanım süresi yazan bir ürün seçin; hamileyseniz, ilaç kullanıyorsanız ya da yakın zamanda ameliyat olacaksanız önce hekiminize sorun. Bitki çaylarına daha genel bir bakış için gül çayının faydaları yazımıza bakabilirsiniz.

Çarkıfelek Meyvesi Yenir mi? Hangi Türün Meyvesi Güvenli?

Evet, ama her çarkıfeleğin meyvesi aynı değildir: pazarda satılan çarkıfelek meyvesi (passion fruit) Passiflora edulis'e aittir ve yenir. Meyve yuvarlak ya da oval bir "pepo"dur, olgunlaştığında sarı ya da koyu mor olur ve içi çok sayıda tohumlu, sulu bir dokuyla doludur. Güney Brezilya, Paraguay ve kuzey Arjantin kökenli bu tür tropik ve subtropik bölgelerde meyvesi ve suyu için yetiştirilir.

RHS, meyve için denenebilecek türlerin serada ya da konservatuvarda yetiştirilen P. edulis ve P. quadrangularis (dev granadilla) olduğunu, en güvenilir meyve vereninin P. edulis olduğunu, ancak evde yetiştirmede genellikle birkaç meyve elde edildiğini, büyük bir ürün beklenmemesi gerektiğini yazar.

Mavi çarkıfeleğin ve P. incarnata'nın meyvesi

Mavi çarkıfeleğin turuncu, yumurta biçimli meyvesi (yaklaşık 6 cm) yenebilir kabul edilir; ancak Vikipedi'ye göre tadı bazen hoş bulunmaz. P. incarnata meyvesi ise yenebilen bir meyve olarak yetiştirilir ve tadı tatlı olarak tarif edilir.

Meyve yemeden önce tür kimliğini doğrulayın

Süs amaçlı alınmış, türü bilinmeyen bir sarılıcının meyvesini yemeyin. Cinste siyanojenik bileşikler taşıyan türler vardır; kimliği doğrulanmamış bitkide "yenir mi" sorusunun cevabı bilinmez. Etiketi yoksa bitkiyi aldığınız yerden Latince adını isteyin.

Çarkıfelek Çiçeği Bakımı Nasıl Yapılır? Işık, Sulama, Toprak ve Gübre

Çarkıfelek, güneşli ve rüzgârdan korunaklı bir yerde, iyi drene olan verimli toprakta, tırmanabileceği bir destekle yetiştirilir. Aşağıdaki özet Kraliyet Bahçecilik Derneği'nin (RHS) çarkıfelek yetiştirme rehberine dayanır; birkaç değeri tür farkıyla birlikte açıkladık.

Dikim zamanı ne zaman?

Dayanıklı türleri son don tehlikesi geçtikten sonra, ilkbaharda dikin. RHS İngiltere için mayıs sonu ya da haziran başını verir; Türkiye'de bölgenizin son don tarihine bakın. Ana ilke, genç bitkiyi soğuk ve kurutucu rüzgârdan korumaktır.

Çarkıfelek evde, iç mekânda yetişir mi?

Yetişir ama kolay değildir. RHS, bitkilerin ev bitkisi olarak denenebileceğini, ancak bu sarılıcıların çoğunlukla en az 3 metre boy yaptığını, bu yüzden çok ışık ve geniş alan istediğini belirtir. Güneşli bir balkon ya da kış bahçesi, oturma odası köşesinden daha uygundur. Sınırlı alanı ve düşük ışığı olan bir evde, bakımı kolay başka bitkileri bakımı en kolay saksı bitkileri yazımızda topladık.

Çarkıfelek Kışı Nasıl Geçirir? Hangi Tür Kaç Dereceye Dayanır?

Kış dayanımı türe göre çok değişir: P. incarnata yaklaşık eksi 20 dereceye, mavi çarkıfelek yaklaşık eksi 10 dereceye dayanırken, meyve türü P. edulis kışın 10–16 derecenin altına düşmemelidir. Bu fark, "çarkıfelek dışarıda kalır mı" sorusunun tek cevabı olmamasının nedenidir.

• P. incarnata: Vikipedi'ye göre kökleri ölmeden önce eksi 20 dereceye kadar dayanır; bu, türün tropik kuzenlerinden çok daha sert kışa uyum sağladığını gösterir.
• Mavi çarkıfelek: RHS, bu türün ılıman bölgelerde dışarıda kaldığını, soğuk bölgelerde gövdelerin yalıtkan örtüyle (fleece) sarılmasını ve sonbaharda kök çevresine kabuk ya da kompost malç serilmesini önerir. Vikipedi eksi 10 derece sınırını verir; yine de korunaklı, güneye ya da batıya bakan bir konum gerektirir.
• Hassas türler: Bu bitkiler kış boyunca en az 5–7 dereceyi tutturan, ısıtılan ama serin bir seranın ya da konservatuvarın bitkisidir.
• Meyve türü P. edulis: RHS, bu türün tropik koşul istediğini ve kış sıcaklığının 10–16 derecenin altına düşmemesi gerektiğini belirtir. Türkiye'de kışı sert geçen yerlerde saksıda yetiştirip iç mekâna almak en güvenli yoldur.

Saksıdaki bitkiyi kışın içeri alıyorsanız sulamayı azaltın ve gübreyi kesin; bitki bu dönemde dinlenmededir. Nemin bitkiler için neden önemli olduğuna dair genel bilgi için bitkiler için nem yazımıza bakabilirsiniz.

Çarkıfelek Ne Zaman Açar, Nasıl Budanır ve Çoğaltılır?

Çarkıfelek erken yazdan sonbahara kadar çiçek açar ve çiçekleri o yıl çıkan yeni sürgünlerde oluşur. Bu yüzden budama, bitkinin çiçek vermesini engellemez, tersine destekler.

Budama

1. Yılda bir, erken ilkbahardaGerekirse eski, çiçek açmış dalları kısaltın; güçlü ve sağlıklı sürgünlerden oluşan iskeleti koruyun. Budama bitkiyi düzenli ve sınırlı tutar.
2. Aşırı sürgünleri seyreltinÇok sayıda yeni sürgün çıkıyorsa yalnızca en güçlülerini bırakın.
3. Yenileme budamasını sık yapmayınAşırı büyümüş bitkiyi tabandan 30–60 cm bırakacak şekilde kesmek mümkündür, ancak birkaç yılda bir yapılmalıdır. Çiçeklenme genellikle bir iki yıl gecikir.

Çiçek açmıyorsa

RHS'ye göre gelişme ve çiçeklenme zayıfsa ilkbaharda genel amaçlı gübre vermek ilk adımdır. Toprağın tamamen kuruması da tomurcuk dökülmesine yol açar. Yakın zamanda sert budama yaptıysanız bitkiye zaman tanıyın; bu durumda çiçeklenme bir iki yıl gecikebilir.

Çoğaltma

Çarkıfelek daldırma, çelik ve tohumla çoğaltılır; RHS'nin en kolay saydığı yöntem daldırmadır. Sürgün ana bitkiye bağlıyken köklendirildiği için neredeyse her zaman tutar ve çiçek verebilecek boyda bitki hemen elde edilir.

• Daldırma: İlkbahar. Esnek bir sürgünü toprağa bastırıp köklendirin.
• Yumuşak çelik: İlkbahardan yaz başına kadar (nisan–haziran), sürgün uçlarından alınır ve kolay köklenir.
• Yarı odunlaşmış çelik: Yaz.
• Tohum: Mümkündür; ancak Vikipedi'ye göre P. incarnata tohumları ön işlem görmezse çimlenme çoğu zaman yavaş ve eksik kalır. Melez çeşitlerde tohumdan gelen bitki ana bitkiye benzemeyebilir. Genel çoğaltma tekniklerine pratik bitki çoğaltma yöntemleri yazımızdan bakabilirsiniz.

Çarkıfelek Evcil Hayvanlar ve Çocuklar İçin Güvenli mi?

Güvenlik türe göre değişir ve tek bir "güvenli" cevap vermek doğru olmaz. ASPCA, kedi ve köpekler için zehirli ve zehirsiz bitkileri tür adıyla listeler; çarkıfelek için de önce bitkinizin Latince adını (Passiflora caerulea gibi) belirleyip bu veri tabanında aratın. Cinste siyanojenik glikozit taşıyan türlerin bulunduğunu da hatırlayın.

Türünden emin değilseniz bitkiyi hayvanların ve küçük çocukların erişemeyeceği yere koyun, düşen yaprak ve meyveleri toplayın. Yutma şüphesinde evcil hayvan için veterinerinize, çocuk için Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne (114) başvurun. Evcil hayvanlı evler için bitki seçerken tehlikeli iç mekân bitkileri yazımız da yardımcı olur.

Çarkıfelek Hediye Edilir mi? Benzer Sarılıcı ve Çiçekli Bitki Seçenekleri

Çarkıfelek, geniş alan ve destek isteyen bir bahçe bitkisi olduğu için çoğunlukla hediye olarak değil, fidan olarak alınır. Birine çiçek ya da bitki göndermek istiyorsanız, aynı zarafeti daha az alan ve daha az bakımla taşıyan seçenekler var. Çiçek göndermek istediğinizde saksı bitkileri de buketler gibi Eyüpsultan atölyemizde hazırlanır ve kart notunuzla birlikte ücretsiz teslim edilir. Saat 17.00'ye kadar verilen çiçek siparişi İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep ve Hatay'da aynı gün adrese ulaşır; Türkiye'nin 81 iline gönderim yapılır.

Aşağıdaki seçkide çarkıfelek bulunmaz; sarılıcı ya da çiçekli bitki arayanlara benzer bir görünüm sunan modeller yer alır. Güncel fiyat ve stok bilgisi ürün sayfalarındadır.

• Yeşil Beton Vazoda Yasemin ÇiçeğiÇiçekli, sarılıcı görünüm · İncele
• Kumlu Beton Saksıda PathosSarkan, bakımı kolay · İncele
• 2 Dallı Beyaz OrkideUzun süre çiçekte kalır · İncele
• Taş Saksıda Kırmızı AntoryumEgzotik çiçek · İncele
• Büyük Calathea OrbifoliaDesenli yapraklar · İncele

İlgili kategoriler

• Orkide ÇiçeğiKategoriyi incele →
• Saksı ÇiçekleriKategoriyi incele →
• Ev BitkileriKategoriyi incele →