Orkide Nedir?

Orkide Nedir, Adı Nereden Gelir?

Orkide, çiçekli bitkilerin en kalabalık iki ailesinden biri olan Orchidaceae'ye (orkidegiller) ait bitkilerin ortak adıdır. Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri'nin dünya bitki listesi bu familyada yaklaşık 28.000 kabul görmüş tür ve 700'ü aşkın cins sayıyor; tür sayısı bakımından yalnızca papatyagillerle (Asteraceae) yarışır. Karşılaştırma için: dünyada bilinen kuş türü 11.000 civarındadır, yani orkide türü kuş türünün iki buçuk katı kadardır. Buna, yetiştiricilerin yüz binin üzerinde kayıtlı melezi de eklenir.

"Orkide" kelimesi Türkçeye Fransızca orchidée üzerinden geçmiştir; kökü Antik Yunanca orkhis'tir. Kelimenin anlamı "testis"tir: Yunan filozof Theophrastos, bugün Orchis adıyla bilinen karasal türlerin toprak altındaki çift yumrusunu buna benzetmişti. Aynı yumrular, Anadolu'da yüzyıllardır salep yapımında kullanılır; aşağıda buna ayrıca değindik.

Orkideler, dinozor çağının son dönemi olan Geç Kretase'de ortaya çıkmıştır. Dominik kehribarında bir arının sırtına yapışmış hâlde bulunan fosil orkide polenini temel alan moleküler hesaplama, ailenin ortak atasını 76–84 milyon yıl öncesine yerleştirir (Ramírez ve ark., Nature, 2007). Bazı çalışmalar bu tarihi daha da geriye çekse de "orkideler çok eski bir bitki grubudur" demek için bu kadarı yeterli.

Epifit ne demek? Orkideler neden ağaçta yaşar?

Türlerin yaklaşık üçte ikisi epifittir: toprağa değil ağaç gövdesine ve dallarına tutunur, suyu yağmurdan ve havadaki nemden, besini kabuk üzerinde biriken organik döküntüden alır. Bu bir parazitlik değildir; orkide ağaçtan besin çalmaz, yalnızca ışığa yakın bir yer edinir. Epifit orkidelerin kökleri, velamen denen gümüşi, süngerimsi bir dokuyla kaplıdır. Velamen suyu dakikalar içinde emer ve kökü güneşe karşı korur. Saksı orkidelerinin çoğunun şeffaf saksıda ve toprak yerine çam kabuğunda satılmasının nedeni de budur: kök havayla temas etmek ister, ıslak toprakta boğulur. Kalan türler ise karasaldır; Türkiye'nin yabani orkidelerinin neredeyse tamamı bu gruptadır.

Orkideyi Diğer Çiçeklerden Ayıran Özellikler

Bir çiçeğin orkide olduğunu üç özellikten anlarsınız: çiçek yalnızca tek eksende ayna simetrisine sahiptir, üç taç yaprağından biri "dudak" (labellum) adı verilen farklı bir yapıya dönüşmüştür ve erkek-dişi üreme organları "sütun" (kolon) denen tek bir yapıda birleşmiştir. Aşağıdaki çizim bu parçaları bir Phalaenopsis çiçeği üzerinde gösteriyor.

• Tek eksende simetri (zigomorfi): Gülü ya da papatyayı pasta gibi birçok eşit dilime bölebilirsiniz; orkide çiçeği ise yalnızca ortadan dikine bölündüğünde iki eş yarıya ayrılır.
• Dudak (labellum): Üç taç yaprağından biri renk, biçim ve dokuca diğerlerinden ayrılır. Tozlaşmayı yapan böcek için iniş pisti ve yol işaretidir. Tomurcukta aslında üstte olan bu yaprak, çiçek sapının açılırken yarım tur dönmesiyle aşağı gelir.
• Sütun (kolon): Çoğu çiçekte ayrı duran erkek organ ve dişi organ, orkidede tek bir yapıda kaynaşmıştır.
• Polinya: Polen serbest toz hâlinde değil, yapışkan paketler hâlindedir; böceğin sırtına bir bütün olarak yapışır ve bir sonraki çiçeğe taşınır.
• Toz gibi tohumlar ve mantar ortaklığı: Bir kapsül binlerce hatta milyonlarca mikroskobik tohum içerir. Tohumlarda besin deposu yoktur; doğada çimlenmek için belirli toprak mantarlarıyla (mikoriza) ortaklık kurmaları gerekir. Bu yüzden ticari orkideler laboratuvarda, doku kültürüyle çoğaltılır.
• Uzun süren çiçeklenme: Kesme çiçekler vazoda birkaç gün ile iki hafta arası dayanırken saksıdaki bir Phalaenopsis'in çiçekleri uygun koşulda iki üç ay açık kalır.

Orkide Nerede Yetişir? Hangi Ülkelerde Doğal Olarak Bulunur?

Orkide Antarktika dışındaki bütün kıtalarda doğal olarak yetişir; türlerin büyük çoğunluğu ise Güney ve Orta Amerika ile Güneydoğu Asya'nın nemli tropik ormanlarında toplanır. Kutup dairesine yakın tundralardan Avustralya çalılıklarına kadar yayılan tek başına bu kadar geniş bir aile bulmak zordur; yalnızca buzul ve gerçek çöl bölgeleri boş kalır.

• And DağlarıKolombiya, Ekvador ve Peru'nun bulutlu dağ ormanları; dünyanın en zengin orkide bölgesi
• Güneydoğu AsyaYeni Gine, Borneo, Sumatra ve Filipinler; Phalaenopsis ve Dendrobium'un anavatanı
• Ilıman kuşakAvrupa, Anadolu, Kuzey Amerika'da çayır ve orman altında yetişen karasal türler

"Orkide hangi ülkede yetişir" sorusunun iki cevabı var. Doğada, yukarıdaki gibi, en çok tropik ülkelerde. Evlerimize gelen saksı orkideleri ise büyük seralarda üretilir: Phalaenopsis üretiminde Tayvan ve Hollanda dünyanın öne çıkan merkezleridir. Türkiye'de satılan saksı orkidelerinin önemli bir kısmı da ya bu ülkelerden gelir ya da yurt içindeki seralarda oradan getirilen fidelerden yetiştirilir.

Türkiye'nin Yabani Orkideleri ve Salep

Türkiye, yüzü aşkın yabani orkide türü ve alt türüyle Avrupa ve Akdeniz havzasının en zengin orkide bölgelerinden biridir; bunların neredeyse tamamı toprakta yetişen, bahar aylarında çiçek açan küçük karasal bitkilerdir. Mart–haziran arasında Anadolu'nun çayırlarında, çam ve meşe ormanlarının kenarında görülürler. En tanınanları Orchis, Anacamptis, Dactylorhiza ve bir arının dişisini taklit eden çiçekleriyle ünlü Ophrys (arı orkideleri) cinslerinin üyeleridir.

Salep bu orkidelerden gelir. Bazı karasal türlerin toprak altındaki yuvarlak yumruları toplanır, haşlanır, kurutulur ve öğütülür; kışın içilen sıcak salep ve Maraş dondurmasına kıvam veren toz budur. Tek bir bitkiden yalnızca bir iki küçük yumru çıktığı ve yumrusu alınan bitki öldüğü için bir kilo salep, çok sayıda yabani bitkinin sökülmesi anlamına gelir. Bu nedenle doğadan salep toplamak, Anadolu'daki orkide popülasyonları için bilinen en büyük tehditlerden biri olarak görülür.

En Bilinen Orkide Cinsleri ve Farkları

Evlerde ve çiçekçilerde en sık görülen orkide cinsi Phalaenopsis'tir; onu Dendrobium, Cymbidium, Oncidium, Cattleya, Vanda ve Paphiopedilum izler. Aşağıdaki tablo bu cinsleri, satışta sık karşılaşılan adlarıyla ve ev koşullarına ne kadar uygun olduklarıyla karşılaştırıyor.

Pratikte çiçekçilerde "saksı orkidesi" dendiğinde neredeyse her zaman Phalaenopsis kastedilir. Mağazalardaki "cascade", "multiflora", "mini" ya da "bellissimo" gibi adlar ayrı türler değil, Phalaenopsis'in çiçek boyu ve dal sayısına göre ayrılmış ticari melezleridir. Daha sıra dışı cinsleri enteresan 5 orkide türü yazımızda anlattık; renk ve dal seçeneklerini Phalaenopsis orkide ve bambu (Dendrobium) orkide kategorilerinde görebilirsiniz.

Mavi orkide gerçek mi?

Doğada saf mavi renkli bir Phalaenopsis yoktur. Satılan mavi orkideler, beyaz çiçekli bitkilerin sapına ya da köküne mavi boya verilerek renklendirilmiş Phalaenopsis'lerdir (Iowa State Üniversitesi). Bitki yeniden çiçek açtığında çiçekler genellikle beyaz çıkar. Bu, bitkiye zarar veren bir sahtekârlık değil, bilinen bir çiçekçilik tekniğidir; yine de bilerek almak gerekir. Mavi orkidenin bakım farklarını mavi orkide bakımı yazımızda bulabilirsiniz.

Orkide Ne Anlama Gelir? Renklerine Göre Anlamları

Orkide, çiçek dilinde zarafet, hayranlık, incelik ve uzun süreli bağlılık anlamına gelir. Bu anlamların bir kısmı çiçeğin nadir ve pahalı olduğu 19. yüzyıl Avrupa'sından, bir kısmı da Çin kültüründeki "erdemli insan" simgeciliğinden gelir. Renk anlamları ise botanik değil, çiçekçilik geleneğinin yerleşik yorumlarıdır; aşağıdaki tablo Türkiye'de en yaygın kabul gören karşılıkları özetliyor.

Beyaz orkide ne anlama gelir?

Beyaz orkide saflık, saygı ve sade bir zarafet anlamına gelir. Anlamı yüklü olmadığı için hem sevinçli hem hüzünlü durumlarda gönül rahatlığıyla gönderilebilen tek orkide rengidir: yeni eve, hastaneye, iş yerine ve taziye evine aynı çiçek yakışır. Atölyemizden en çok çıkan renk de beyazdır; mekânın dekoruyla çatışmaması, tercih edilme nedenlerinin başında geliyor. Seçenekler için beyaz orkide kategorisine bakabilirsiniz.

Birine orkide vermek ne anlama gelir?

Birine orkide vermek, "seni değerli ve zarif buluyorum" demenin çiçek dilindeki karşılığıdır. Saksıdaki bir orkide aylarca açık kaldığı için verilen mesaj da tek günlük değildir; bu yüzden orkide kısa süreli bir jestten çok, kalıcı bir ilgi ve saygı ifadesi olarak okunur. Romantik bir ilişkide hayranlık, iş hayatında takdir ve başarı dileği, bir hasta ziyaretinde ise sükûnet dileği taşır.

Orkidenin Kültürdeki Yeri: Çin'den Viktorya Dönemine

Orkide, iki bin yılı aşkın süredir farklı kültürlerde erdemin, zarafetin ve ayrıcalığın simgesi olmuştur. Çin kültüründe orkide (lan), erik çiçeği, bambu ve krizantemle birlikte "dört soylu bitki"den biri sayılır; gösterişten uzak, yalnız başına da güzel kokan bir bitki olarak dürüst ve erdemli insanı temsil eder. Konfüçyüs'e atfedilen sözlerde de erdemli insan, ormanda kimse görmese de koku yayan orkideye benzetilir.

Avrupa'da ise orkide 19. yüzyılda bir tutkuya dönüştü. Tropik ormanlardan getirilen orkideler Viktorya dönemi İngiltere'sinde öylesine rağbet gördü ki bu merak için "orkide çılgınlığı" anlamına gelen orchidelirium sözcüğü türetildi. Zengin koleksiyoncular dünyanın dört bir yanına orkide avcıları gönderdi, nadir bitkiler açık artırmalarda yüksek fiyatlara satıldı. Orkidenin bugün hâlâ "lüks ve seçkin" bir çiçek olarak algılanmasının kökü büyük ölçüde bu döneme dayanır.

Günümüzde bu algı değişti: laboratuvarda doku kültürüyle üretim sayesinde Phalaenopsis, dünyanın en çok satılan saksı çiçeklerinden biri hâline geldi. Pahalı bir koleksiyon bitkisi olmaktan çıktı ama zarif ve uzun ömürlü bir hediye olma kimliğini korudu.

Orkide Kokar mı?

Bazı orkideler çok güzel kokar, ama evlerde en yaygın olan Phalaenopsis melezlerinin çoğu ya hiç kokmaz ya da çok hafif kokar. Orkide kokusu türden türe büyük farklar gösterir; çünkü koku, her türün kendi tozlaşmacısını çekmek için geliştirdiği bir sinyaldir. Gündüz arılarla tozlaşan türler tatlı ve çiçeksi, gece güvelerle tozlaşanlar akşamları yoğunlaşan bir koku yayar; bazı türler ise sinekleri çekmek için hoş olmayan kokular üretir.

• Kokulu olanlar: Pek çok Cattleya, bazı Oncidium melezleri (çikolata ve vanilya notalarıyla bilinen 'Sharry Baby' gibi), bazı Dendrobium ve Cymbidium türleri.
• Kokusuz ya da hafif kokulu olanlar: Çiçekçilerde satılan beyaz, mor ve pembe Phalaenopsis melezlerinin büyük kısmı.
• Mutfaktaki koku: Vanilya aroması da bir orkideden gelir, ama çiçekten değil; Vanilla planifolia'nın fermente edilip kurutulan meyve kapsüllerinden.

Bu yüzden orkide, kokuya hassas kişilere, hastane odalarına ve ofislere gönül rahatlığıyla gönderilebilecek çiçeklerin başında gelir.

Orkide Hakkında Doğrulanmış 6 İlginç Bilgi

1. Vanilya bir orkidedir. Dünyanın en sevilen aromalarından biri, Meksika kökenli tırmanıcı Vanilla planifolia orkidesinin meyvesinden elde edilir.
2. Bazı orkideler böcekleri kandırır. Ophrys cinsinin çiçekleri, bir dişi arının görünüşünü ve kokusunu taklit eder; erkek arı çiftleşmeye çalışırken polen paketini sırtına alır. Bu türlerin bir kısmı Anadolu'da da yetişir.
3. Tohumları toz kadar küçüktür. Besin deposu olmayan tohumlar rüzgârla kilometrelerce taşınabilir, ama ancak uygun bir mantarla karşılaşırlarsa çimlenir.
4. Fosil kaydı kehribarda saklandı. Ailenin yaşını hesaplamaya yarayan en önemli bulgu, 15–20 milyon yıllık Dominik kehribarında bir arının sırtında korunmuş orkide polinyasıdır (Ramírez ve ark., 2007).
5. Phalaenopsis'in genomu okundu. 2015'te Phalaenopsis equestris'in genomu yayımlandı; araştırma, bu türün kurak koşullara uyum sağlayan CAM fotosentezi genlerine de ışık tuttu (Cai ve ark., Nature Genetics).
6. Neredeyse tamamı koruma altındadır. Orkidelerin hemen hepsi CITES listelerindedir; doğadan toplanıp sınır ötesine satılması izne bağlıdır.

Orkide Bakımı: Kısa Özet

Bir saksı orkidesi, parlak ama doğrudan güneş almayan bir yerde, kökleri kurudukça ve suyu saksıda bekletmeden sulandığında yıllarca yeniden çiçek açar. Epifit yapısını hatırlamak bakımın özünü anlamaya yeter: kökü havayla temas etmeli, ıslak kalmamalı. Orkideleri en sık öldüren şey susuzluk değil, fazla sudur.

Sulama sıklığı, ışık ve pencere seçimi, kabuk değişimi, gübre, çiçek sapının nereden kesileceği ve yeniden çiçek açtırma gibi adım adım uygulamaların tamamını orkide bakımı nasıl yapılır rehberimizde anlattık.

Orkide Kime, Ne Zaman Hediye Edilir?

Orkide; iş yeri açılışı, terfi, yeni ev, doğum günü, yıl dönümü, geçmiş olsun ve teşekkür için uygun, hem kişisel hem kurumsal jestte yadırganmayan az sayıdaki çiçekten biridir. En büyük avantajı ömrüdür: buket birkaç günde solarken orkide haftalarca, çoğu zaman aylarca açık kalır ve alan kişiye her gün gönderen kişiyi hatırlatır. Kokusunun az olması ve Phalaenopsis'in ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksik olmaması da onu evcil hayvanlı evler için güvenli bir seçim yapar.

RoseBox'ta çiçek göndermek istediğinizde orkideler Eyüpsultan atölyemizde kontrol edilip kart notunuzla birlikte ücretsiz hazırlanır. Saat 17.00'ye kadar verilen çiçek siparişi İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep ve Hatay'da aynı gün adrese ulaşır; Türkiye'nin 81 iline gönderim yapılır. Teslimattan sonra dikkat edilecekleri bakım rehberimizin "hediye gelen orkide" bölümünde topladık.

Orkide cinslerinden ve renklerinden seçtiklerimiz

Aşağıdaki modeller, yazıda anlattığımız cins ve renklerin örnekleri olarak seçildi. Güncel fiyat ve stok bilgisi ürün sayfalarında yer alır.

• 2 Dallı Beyaz OrkidePhalaenopsis · İncele
• 2 Dallı Mor OrkideAsalet ve takdir · İncele
• Taş Saksıda 2 Dallı Bambu OrkideDendrobium · İncele
• Beyaz Bougetto Orkide ve Cymbidium Aranjmanıİki cins bir arada · İncele
• Sarı 2 Dallı Cascade OrkideDostluk rengi · İncele
• 2 Dallı Magic Blue Mavi OrkideRenklendirilmiş · İncele