Saksı Bitkileri · İç Mekân Havası
"Evin havasını temizleyecek bir bitki öner" diye başlayan konuşmalar, saksı bitkisi sorularımızın en sık gelenlerinden. İnternetteki listelerde hep aynı başlık dolaşıyor: "NASA onayladı". Bu cümlenin arkasında gerçek bir çalışma var, ama anlattığı şey bir salonun havası değil. Bu yazıda çalışmanın ne bulduğunu, evde neden aynı sonucu vermediğini ve bitkilerin gerçekten ne kattığını kaynaklarıyla yazdık.
Kısa cevap
Havayı temizleyen bitkiler yalnızca laboratuvardaki küçük, kapalı odacıklarda bazı uçucu kimyasalları azaltmıştır; gerçek bir evde etkileri ölçülemeyecek kadar küçüktür. Cummings ve Waring (2019), havalandırmanın etkisine ulaşmak için metrekare başına 10 ila 1.000 saksı gerektiğini hesapladı. Evin havası için önce kaynağı azaltın, sonra havalandırın.
Havayı Temizleyen Bitkiler Gerçekten Havayı Temizler mi?
Evet, ama yalnızca laboratuvar koşullarında ve çok küçük ölçekte; bir evde, ofiste ya da yatak odasında ölçülebilir bir fark yaratmazlar. Bitkilerin yaprakları, kökleri ve toprakları bazı kimyasal gazları gerçekten tutabilir. Sorun, bunun bir odanın havasını değiştirmeye yetip yetmediğidir ve yayımlanmış verilere göre yetmez.
Bu iki cümle arasındaki fark, "havayı temizleyen bitki" listelerinin çoğunda kaybolur. Bir bitkinin kimyasal tutabilmesi doğru bir bilgidir. "Bu yüzden evim daha temiz hava soluyor" çıkarımı ise yanlıştır. Aynı bilimsel çerçeveyi gece oksijen salgılayan bitkiler yazımızda oksijen tarafından anlattık; burada konu uçucu kimyasallar ve iç mekân hava kalitesi.
NASA Clean Air Study Ne Buldu?
NASA Clean Air Study, 1989'da NASA'dan B. C. Wolverton ve arkadaşlarının yayımladığı, bitkilerin yaprak, kök, toprak ve toprak mikroorganizmalarının iç mekân kirleticilerini azaltıp azaltamayacağını inceleyen bir raporun (NASA TM-101766) popüler adıdır. Çalışma, uzay istasyonları gibi kapalı ortamlarda havayı temizlemenin yollarını aramak için, Amerikan peyzaj müteahhitleri birliğinin (ALCA) katkısıyla yürütüldü.
Rapor, bitkilerin benzen, trikloretilen ve formaldehit gibi uçucu organik bileşikleri (VOC) küçük, mühürlü test odacıklarında azaltabildiğini gösterdi. Aynı raporun özeti, bitkileri tek başına bir çözüm olarak değil, aktif karbon filtreyle birleştirilmiş bir hava filtresi tasarımının parçası olarak öneriyor. Yani NASA'nın önerdiği şey salona saksı dizmek değildi; bitki kökleriyle aktif karbonu birleştiren bir sistemdi.
Raporun hiçbir yerinde "evinize şu kadar bitki koyarsanız havanız temizlenir" gibi bir cümle yok. "NASA onayladı" başlığı, laboratuvar bulgusunun ürün sertifikasına dönüştürülmesidir. NASA bu bitkilere bir onay ya da etiket vermedi.
Gerçek Evde Neden İşe Yaramıyor? Cummings ve Waring (2019)
Bitkilerin ev ölçeğinde işe yaramamasının nedeni basit: bir binanın havası zaten saatte yaklaşık bir kez dışarıdaki hava ile yenilenir ve bu yenileme, bitkilerin kimyasal tutma hızından kat kat büyüktür. Drexel Üniversitesi'nden Bryan Cummings ve Michael Waring bunu 2019'da Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology'de yayımladıkları incelemede hesapladılar.
İnceleme, saksı bitkileriyle yapılmış 12 laboratuvar çalışmasındaki 196 deney sonucunu, hava temizleyicilerin performansını ölçen "temiz hava verme oranı" (CADR, m³/saat) birimine çevirdi. Tek bir bitkinin CADR değerinin ortancası (medyanı) saatte 0,023 m³ çıktı; değerler büyüklük basamakları boyunca dağılıyordu. Yazarların sonucu, makalenin başlığında da yazıyor: saksı bitkileri iç mekân hava kalitesini iyileştirmez.
EPA'nın açık cümlesi: ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), laboratuvar deneylerinde bitkilerin bazı kimyasalları azalttığının duyurulduğunu, ancak evlerde ve ofislerde makul sayıda bitkinin anlamlı miktarda kirleticiyi giderdiğine dair bir kanıt bulunmadığını belirtir. EPA aynı yerde, aşırı sulanan toprağın alerjisi olanları etkileyebilen mikroorganizmaların üremesine yol açabileceğini de ekler.
Bu nedenle bir bitkiyi "hava temizleyici" diye satın almak, hava filtresi diye süs eşyası almaya benzer. Bitki güzel, canlı ve bakması keyifli bir şeydir; ama o işi yapan cihaz değildir.
12 m² Bir Odada Havayı Temizlemek İçin Kaç Bitki Gerekir?
Cummings ve Waring'in verileriyle 12 m²'lik bir odada havalandırmanın etkisine ulaşmak için yaklaşık 1.300 saksı bitkisi gerekir; yayımlanan aralığın uçlarında bu sayı 120 ile 12.000 arasındadır. Hesabı birlikte yapalım. Aşağıdaki sayılar yayımlanmış değerlerden RoseBox'ın kendi yaptığı basit bir türetmedir.
- 30 m³12 m² × 2,5 m tavan: oda hacmi
- 30 m³/saatSaatte bir hava değişimi: havalandırmanın "temiz hava" payı
- 0,023 m³/saatTek bir saksı bitkisinin medyan CADR değeri
30 m³/saat'i 0,023 m³/saat'e bölünce yaklaşık 1.300 bitki çıkar. Makalenin verdiği 10–1.000 bitki/m² aralığını 12 m² ile çarpınca 120 ile 12.000 bulunur. Odaya beş saksı koyarsanız bu bitkilerin toplam katkısı saatte yaklaşık 0,115 m³'tür; havalandırmanın yanında yüzde 0,4'ten az.
Bu hesap bitkileri küçümsemek için yapılmadı; bir beklentiyi doğru ölçeğe oturtmak için yapıldı. Piyasada dolaşan "metrekareye bir bitki" gibi pratik kurallar, yukarıdaki aralığın çok altında kalır. Kapalı bir odada hava, bitki sayısından çok pencerenin ne zaman açıldığına bağlıdır.
NASA Listesindeki Bitkiler ve Evcil Hayvan Güvenliği
NASA çalışmasıyla anılan listelerde sık geçen 14 bitkiden dokuzu ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksiktir. Bu bilgi "havayı temizleyen bitkiler" listelerinin çoğunda yoktur; oysa evde kedi ya da köpek varsa seçimi en çok bu bilgi belirler. Aşağıdaki tablo, bu bitkileri ASPCA kayıtlarına göre özetliyor.
| Bitki | Kedi / köpek (ASPCA) |
|---|---|
| Salon bitkisi, Chlorophytum comosum (spider plant) | Toksik değil |
| Areka palmiyesi (Dypsis lutescens) | Toksik değil |
| Bambu palmiyesi (Chamaedorea seifrizii) | Toksik değil |
| Boston eğrelti otu (Nephrolepis exaltata) | Toksik değil |
| Lady palmiyesi (Rhapis excelsa) | Toksik değil |
| Barış çiçeği (Spathiphyllum) | Toksik |
| Paşa kılıcı (Dracaena trifasciata) | Toksik |
| Dracaena / marginata | Toksik |
| Pothos (Epipremnum aureum) | Toksik |
| Çin herdemyeşili (Aglaonema) | Toksik |
| Antoryum / flamingo çiçeği (Anthurium) | Toksik |
| Diffenbahia (Dieffenbachia) | Toksik |
| Kasımpatı (Chrysanthemum) | Toksik |
| Sarmaşık (Hedera helix) | Toksik |
| Phalaenopsis orkide (NASA listelerinin parçası değil) | Toksik değil |
ASPCA her bitki için toksik maddeyi ve görülebilecek belirtileri ayrı ayrı yazar; kayıtları bitkinin sayfasından okuyabilirsiniz. Hayvanınız bir yaprağı yuttuysa bitkinin Latince adıyla veya fotoğrafıyla veteriner hekime ya da ASPCA Hayvan Zehirlenme Kontrol Merkezi'ne başvurun. Bu yazı tıbbi veya veterinerlik tavsiyesi değildir.
"Salon sarmaşığı" ismine dikkat
Türkiye'de "salon sarmaşığı" adı iki farklı bitki için kullanılabiliyor: sarkan, kalp biçimli yapraklı pothos (Epipremnum aureum) ve ince, uzun yapraklı Chlorophytum comosum. Kedilere ve köpeklere göre biri toksik, diğeri değil. Alırken etikette Latince adı arayın; bulamıyorsanız satıcıdan teyit isteyin. Bizim sitemizde "Pathos - Salon Sarmaşığı" adıyla satılan bitki pothostur.
| Piyasadaki ad | Botanik ad | Not |
|---|---|---|
| Paşa kılıcı / yılan bitkisi | Dracaena trifasciata (eski adı Sansevieria) | Aynı bitkinin farklı adlarıdır; ayrıntılar için paşa kılıcı rehberi |
| Pothos / salon sarmaşığı | Epipremnum aureum | Paşa kılıcı değildir; ASPCA'ya göre toksiktir |
| Salon sarmaşığı (diğer anlam) | Chlorophytum comosum | ASPCA'ya göre toksik değildir |
| Barış çiçeği | Spathiphyllum | ASPCA'nın "peace lily" kaydında toksik sayılır |
| Areka | Dypsis lutescens | Etikette eski adıyla da satılabilir |
Evin Havasını Gerçekten Ne Temizler?
EPA'ya göre iç mekân havasını iyileştirmenin üç yolu vardır ve etkinlik sırasıyla kaynağı azaltmak, havalandırmak, sonra hava temizleyici kullanmaktır. Bitki bu üç yolun hiçbirinin yerine geçmez.
- Kaynağı azaltın. EPA, çoğu ev içi hava sorununda en etkili çözümün kirlilik kaynağını ortadan kaldırmak ya da azaltmak olduğunu söyler: sigara içilmemesi, boya ve temizlik kimyasallarının dikkatli kullanımı, gaz ocağının ayarı gibi.
- Havalandırın. Pencere ve kapıları açmak, mutfakta ve banyoda dışarı atan davlumbaz ya da aspiratör çalıştırmak, odadaki kirleticiyi bitkiden çok daha hızlı seyreltir. Boya, pişirme, zımpara gibi kirletici işlerde bu adımlar daha da önemlidir.
- Gerekirse temizleyici kullanın. EPA, hava temizleyicilerin kaynak azaltma çabalarıyla birlikte kullanılınca yardımcı olduğunu belirtir. CADR değeri bir cihazın saatte ne kadar temiz hava verdiğini gösterir; Cummings ve Waring bitkileri de aynı birimle karşılaştırdı.
Pratik sonuç şu: Yeni mobilya, halı ya da boya sonrası hissedilen kokuya karşı bitki almayın, pencereyi açın. Bitkiyi bunların yerine değil, yanına koyun; çünkü onu almak için başka sebepleriniz var.
Bitkilerin Gerçek Faydası Ne?
Bitkilerin kanıtlı faydası havayı temizlemelerinde değil, onlarla ilgilenen insana yaptığı etkide aranmalı; küçük ama ilgi çekici çalışmalar var. 2015'te Journal of Physiological Anthropology'de yayımlanan randomize çapraz bir çalışmada 24 genç erkek, bir iç mekân bitkisini saksıya aktarma görevi ile bilgisayar görevini yaptı. Bitkiyle ilgilenme sonrasında katılımcılar kendilerini daha rahat ve sakin hissetti, sempatik sinir sistemi aktivitesi ile diyastolik kan basıncı bilgisayar görevine göre daha düşüktü.
Bu bulgunun sınırları net: Örneklem küçük, katılımcıların hepsi genç erkek ve ölçülen şey "bitkiyle aktif ilgilenmenin" kısa süreli etkisi, bir bitkinin odada durmasının değil. Sonuç, bitkilerin stresi tedavi ettiği anlamına gelmez; bakım rutini, yeşil bir köşe ve mevsimleri izlemek insana iyi gelebilir demektir. Sağlık sorunu için bitki satın almayın; sağlık profesyoneline başvurun.
Bir de pratik fayda var: Güzel bir saksı bitkisi odanın görünümünü değiştirir ve ona yıllarca eşlik edebilir. Bitkiyi bu nedenlerle seçerseniz hayal kırıklığı yaşamazsınız. Hava temizleme vaadiyle seçerseniz yaşarsınız.
Kesme Çiçek Havayı Temizler mi?
Hayır, kesme çiçeğin havayı temizlediğini gösteren bir kanıt bildiğimiz kadarıyla yok. Cummings ve Waring'in incelediği 12 çalışma saksıda yaşayan bitkilerle yapıldı; kökü olmayan, vazodaki çiçek bu deneylerin konusu değil. Çiçekçi olarak gözlemimiz, kesme çiçeğin evdeki rolünün hava değil, ruh hâli ve ortam olduğu yönünde.
Çiçeklerle ilgili asıl dikkat, havanın temizliği değil, polen ve alerjidir. Cummings ve Waring de makalelerinin sonunda bitkilerin kendi yaydığı emisyonların da incelenmesi gerektiğini belirtir. Alerjiniz varsa hangi çiçeklerin daha az sorun çıkardığını alerjisi olanlar için çiçek seçimi yazımızda anlattık. Vazodaki çiçekleri daha uzun süre taze tutmak için vazoda çiçek bakımı rehberine göz atabilirsiniz.
Hangi Bitkiyi Seçmeli?
Odanızın ışığına, bakım için ayırabileceğiniz zamana ve evde kedi ya da köpek olup olmadığına uyan bitkiyi seçin. Hava temizleme listesindeki sıra bu kararda hiçbir şey ifade etmez.
| Durum | Uygun seçim | Neden? |
|---|---|---|
| Kedi veya köpek var | Phalaenopsis orkide, areka, bambu palmiyesi, Chlorophytum | ASPCA'ya göre toksik değil |
| Loş oda | Paşa kılıcı, pothos | Düşük ışığa katlanır; ikisi de evcil hayvan için toksik |
| Sık seyahat | Paşa kılıcı, kaktüs, sukulent | Seyrek sulama ister |
| İlk kez bitki alıyorsunuz | Pothos, paşa kılıcı | Bakım hatasını affeder; bakımı en kolay saksı bitkileri |
| Alerji veya küf hassasiyeti | Az sulanan bitkiler, çiçeksiz türler | Toprak kuru kalır, polen çıkmaz |
Bakım için üç not
- EPA, aşırı sulanan toprağın allerjik kişileri etkileyebilen mikroorganizmaların üremesine yol açabileceğini belirtir; sulamadan önce toprağın üst katmanını kontrol edin.
- Saksı altı tabağında su bırakmayın; hem kök çürümesini hem sinek oluşumunu önler.
- Bitkiyi ışık ihtiyacına göre yerleştirin; etikette ışık bilgisi yoksa satıcıya sorun. Genel bakım için çiçek bakımı yazımıza bakabilirsiniz.
Hediye olarak bitki
Yeni eve taşınan ya da ofisine yeşil bir köşe isteyen birine saksı bitkisi iyi bir hediye olur; yalnızca "hava temizler" vaadiyle vermeyin. RoseBox'ta çiçek göndermek istediğinizde saksı bitkileri de buketler gibi Eyüpsultan atölyemizde hazırlanır ve kart notunuzla birlikte ücretsiz teslim edilir. Saat 17.00'ye kadar verilen çiçek siparişi İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep ve Hatay'da aynı gün teslimat ile ulaşır; Türkiye'nin 81 iline gönderim yapıyoruz. Yeni bir eve gidecek bitki için yeni ev hediyesi bitki önerilerimize bakabilirsiniz.
Pathos - Salon SarmaşığıSarkan bitki · İncele
2'li Margarita (Marginata) BitkisiSalon köşeleri için · İncele
Cam Vazoda Örgü SanseveryaLoş köşeler için · İncele
Taş Saksıda Kırmızı AntoryumÇiçekli bitki · İncele
Kasımpatı (Krizantem)Sonbahar çiçeği · İncele
Beyaz Bougetto OrkideEvcil hayvanlı evler için · İncele
İlgili kategoriler
Ev BitkileriKategoriyi incele →
Saksı ÇiçekleriKategoriyi incele →
Ofis ÇiçekleriKategoriyi incele →
Ev HediyesiKategoriyi incele →
Kasımpatı ÇiçeğiKategoriyi incele →
Orkide ÇiçeğiKategoriyi incele →
Not: Bu ürünlerden pothos, marginata, sanseverya, antoryum ve kasımpatı ASPCA'ya göre kedi ve köpekler için toksiktir; evcil hayvanlı evde orkide daha güvenli bir seçimdir. Hiçbirini hava temizleyici olarak önermiyoruz.
Havayı Temizleyen Bitkiler Hakkında Sık Sorulan Sorular
Havayı temizleyen bitkiler gerçekten işe yarar mı?
Laboratuvarda küçük, kapalı odacıklarda bazı uçucu kimyasalları azalttıkları gösterildi, ama evde etkileri ölçülemeyecek kadar küçüktür. Cummings ve Waring (2019), havalandırmanın etkisine ulaşmak için metrekare başına 10 ila 1.000 saksı gerektiğini hesapladı. EPA da makul sayıda bitkinin anlamlı miktarda kirletici gidermediğini belirtir.
Havayı temizleyen en iyi bitki hangisi?
Ev hava kalitesini ölçülebilir biçimde iyileştiren bir bitki yoktur; sıralama listeleri laboratuvar deneylerine dayanır. Bitkiyi ışığa, bakım zamanınıza ve evcil hayvan güvenliğine göre seçin. Kedi ve köpek varsa ASPCA'ya göre toksik olmayan areka, bambu palmiyesi veya Phalaenopsis orkide daha güvenlidir.
NASA'ya göre havayı temizleyen bitkiler hangileri?
NASA'nın 1989 raporuyla ilişkilendirilen listelerde sık geçenler salon bitkisi (Chlorophytum), areka, bambu palmiyesi, Boston eğrelti otu, barış çiçeği, paşa kılıcı, dracaena, pothos, Çin herdemyeşili ve kasımpatıdır. Bunlar NASA'nın onayladığı bitkiler değildir; küçük, mühürlü odacıklarda test edilmiş bitkilerdir. Çoğu kedi ve köpek için toksiktir.
Evde kaç bitki koymalıyım?
Hava temizlemek için bir bitki sayısı yoktur; 12 m²'lik bir odada havalandırmanın etkisine ulaşmak için yaklaşık 1.300 bitki gerekir (yayımlanan aralık 120–12.000). Bakabileceğiniz kadar bitkiyle başlayın; ışık, yer, sulama ve evcil hayvan erişimi sayıyı belirlesin.
Havayı temizleyen bitkiler kedi ve köpekler için zararlı mı?
Çoğu zararlıdır. ASPCA'ya göre barış çiçeği, paşa kılıcı, dracaena, pothos, Çin herdemyeşili, antoryum, diffenbahia, kasımpatı ve sarmaşık kedi ve köpekler için toksiktir. Areka, bambu palmiyesi, Boston eğrelti otu, Chlorophytum ve Phalaenopsis orkide toksik değildir.
Havayı temizleyen bitkiler yatak odasına konur mu?
Konabilir; ama oksijeni veya havayı iyileştirdikleri için değil, odayı güzelleştirdikleri için. Gece oksijen konusu CAM bitkileriyle ilgilidir ve ayrı bir yazıda anlatılıyor. Toprağı ıslak bırakmamaya, alerjiniz varsa çiçeksiz türleri seçmeye dikkat edin.
Evin havasını temizlemek için ne yapmalıyım?
EPA'ya göre önce kirlilik kaynağını azaltın, sonra havalandırın, gerekirse hava temizleyici kullanın. Pencereleri açmak, mutfakta ve banyoda dışarı atan davlumbaz veya aspiratör çalıştırmak, bir saksı bitkisinden çok daha hızlı etki eder.
Kesme çiçek havayı temizler mi?
Bildiğimiz kadarıyla kesme çiçeğin havayı temizlediğini gösteren bir kanıt yoktur. Cummings ve Waring'in incelediği deneyler kökleri ve toprağı olan saksı bitkileriyle yapıldı. Kesme çiçeği hava için değil, ruh hâli ve ortam için tercih edin.
Kaynaklar
- Wolverton B.C., Johnson A., Bounds K. (1989). Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement. NASA Technical Memorandum 101766
- Cummings B.E., Waring M.S. (2020; çevrimiçi 2019). Potted plants do not improve indoor air quality: a review and analysis of reported VOC removal efficiencies. J Expo Sci Environ Epidemiol 30: 253–261
- U.S. EPA — Improving Indoor Air Quality
- Wikipedia — NASA Clean Air Study
- Lee M.S. ve ark. (2015). Interaction with indoor plants may reduce psychological and physiological stress by suppressing autonomic nervous system activity in young adults: a randomized crossover study. J Physiol Anthropol 34: 21
- ASPCA zehirli ve zehirsiz bitkiler listesi: Chlorophytum, Areka, Bambu palmiyesi, Boston eğrelti otu, Lady palmiyesi, Barış çiçeği, Paşa kılıcı, Dracaena, Pothos, Çin herdemyeşili, Antoryum, Diffenbahia, Kasımpatı, Sarmaşık, Phalaenopsis orkide
- ASPCA — Animal Poison Control
Yazar hakkında
Alper Esen
RoseBox Kurucusu · İstanbul
Alper Esen, 1980'den bu yana çiçekçilik yapan bir ailenin işini 2015'te RoseBox markasıyla internete taşıdı. Eyüpsultan'daki atölyede 10 kişilik florist ve operasyon ekibiyle çalışıyor; kesme çiçeklerin yanı sıra saksı bitkilerinin seçimi ve teslimata hazırlanması da ekibin günlük işi. Bu yazıdaki bilimsel bilgiler NASA raporu, hakemli dergi makaleleri, RHS rehberi ve ASPCA listesiyle karşılaştırılarak hazırlandı.
Son güncelleme: . Bilimsel bulgular ve güvenlik bilgileri yeni yayınlar çıktıkça gözden geçirilir. Bu yazı tıbbi veya veterinerlik tavsiyesi değildir.